هفت صبح، محبوبه کلانتری | برگی از تاریخ امروزمان را با یک تاخیر کوچک به «روز خلیج فارس» اختصاص دادیم؛ نقط عطفی در تاریخ ملی و دریایی ایران... روزی که به حضور بیش از یک قرن پرتغالیها در سواحل جنوبی ایران پایان دادیم؛ اول به امامقلیخان اشاره میکنیم؛ پسر اللهوردیخان فرمانده مشهور شاه عباس اول صفوی که سال ۱۶۱۳ میلادی به عنوان بیگلربیگی فارس، لار و بحرین فرمانداری میکرد.
او نقش مهمی در پایان دادن به اشغال پرتغالیها در خلیجفارس داشت. شجاعت امامقلیخان در آن زمان نهتنها باعث اخراج نیروهای پرتغالی از خلیج فارس و تنگه هرمز شد، بلکه زمینهای فراهم شد تا در سال1384به پاس این پیروزی و در سالروز این واقعه، دهم اردیبهشت «روز ملی خلیج فارس» نامگذاری شود. به همین مناسبت اینجا به پیشینه و سابقه نام خلیج فارس میپردازیم.
نام خلیج فارس در اسناد تاریخی
این پهنه آبی که بین فلات ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد؛ بیش از 2500 سال است که در نقشهها، متون و قوانین بینالمللی و رسمی به عنوان «خلیج فارس» شناخته میشود. کارون، زهره، جراحی، مند، دالکی، هندیجان، کل و میناب بزرگترین و پرآبترین رودخانههایی هستند که از فلات ایران به خلیج فارس میریزند.
تمام بخش شمالی خلیج فارس توسط استان فارس پوشانده شده بنابراین، اگر فرض کنیم که این دریا در طول تاریخ نامی نداشته و قرار بوده جغرافیدانان و متخصصان نامی بر این خلیج بگذارند، بدون شک نامی بهتر از «خلیج فارس» پیدا نمیکردند. زیرا ایران (پارس) بزرگترین کشور مجاور این پهنه آبی است که طولانیترین ساحل اختصاص به آن دارد.
پیشینهای به قدمت تاریخ
در طول سالهای ۵۵۹ تا۳۳۰ پیش از میلاد، همزمان با حاکمیت امپراتوری پارس بر منطقه خاورمیانه، به ویژه کل خلیج فارس به طور گسترده در متون و نقشههای قدیمی، نام «دریای پارس» به وفور مشاهده شده. در همان دوره و از میان نوشتههای دیگران، همچنین کتیبه داریوش، کانال آبی خلیج فارس، دریای پارس نامیده شده.
در نقشه جهان هکاتئوس (۴۷۲ تا ۵۰۹ پیش از میلاد) نیز خلیج فارس و خلیج عرب (دریای سرخ) به وضوح نشان داده شده. نقشهای نیز از هرودوت، مورخ بزرگ یونان (۴۲۵-۴۸۴ پیش از میلاد) بهدست آمده است که دریای سرخ را «خلیج عرب» معرفی میکند.در دوره اسلامی دانشمندان و جغرافیدانانی چون: خوارزمی، مسعودی، بلخی، استخری، ابن حوقل و ابوریحان بیرونی به وجود دریایی پهناور در جنوب ایران به نامهای دریای پارس، خلیج پارس، دریای فارس، خلیج فارس، بحر فارس، سینوس پرسیکوس و ماره پرسیکوم و غیره اشاره داشتند.
خلیج فارس در نقشههای تاریخی
در تمام نقشهها و اطلسهای تاریخی مهم، چه مدرن و چه متعلق به قرون گذشته، این شریان آبی واقع در جنوب ایران به عنوان خلیج فارس ثبت شده. همانطور که گفته شد، در سال ۱۵۰۷ م، نیروی دریایی پرتغال جزیره هرمز را به تصرف خود درآورده بودند. براساس یافتههای پژوهشی، نام خلیج فارس در اسناد و نقشههای رسمی و غیررسمی این کشور پرتغال از آن سالها تاکنون مورد تأکید بوده است.
پیشینه کاربرد کلمات نادرست
در سال ۱۸۳۷ و پس از حمله انگلستان به جزیره خارک، دولت وقت ایران به سیاست جداییطلبانه انگلیس در خلیج فارس اعتراض کرد و رسما به دولت بریتانیا هشدار داد که از این دسیسهها دست بردارد. این هشدار باعث شد تا روزنامه تایمز ژورنال در سال۱۸۴۰، برای اولین بار خلیج فارس را دریای بریتانیا بنامد اما چنین نامی هرگز جایی پیدا نکرد.
پس از ملی شدن صنعت نفت در ایران و خلع ید از شرکتهای انگلیسی نیز وزارت مستعمرات انگلیس برای اولین بار از نام نادرست این پهنه آبی استفاده کرد که آن نیز راه به جایی نبرد. دولت انگلیس برای جبران این شکست خود، در سال ۱۹۵۷ کتابی از رودریک اوون، مأمور سازمان جاسوسی انگلستان، منتشر کرد که بلافاصله به عربی ترجمه شد. در این کتاب، تحریف نام خلیج فارس به طور علنی آغاز شد.
یک سال بعد و پس از کودتای عبدالکریم قاسم و حزب بعث در عراق و ادعاهای مالکیت آنها بر برخی بخشهای ایران و به دلایل سیاسی آنان از استفاده از نام خلیج فارس خودداری میکردند. در سال ۱۹۶۰، پس از قطع روابط ایران و مصر و پس از جنگ اعراب و اسرائیل، به دلیل حمایت حکومت پهلوی از اسرائیل، اقدامات ضد ایرانی در محافل عربی و در کنگره حزب بعث رخ داد که سران شرکتکننده بدون تکیه بر هیچ سند قانونی و تاریخی خواستار تغییر نام خلیج فارس به نام جعلی «خلیج عربی» شدند و پس از آن و برای دستیابی به انگیزه سیاسی خود، این نام را در کتابهای درسی کشورهای عربی تغییر دادند.
پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب و به دنبال قطع روابط آمریکا و ایران و آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تلاشهایی برای استفاده از کلمات نادرست و جعلی به جای نام خلیج فارس صورت گرفت که همچنان و در جنگ تحمیلی 12 و 39 روزه نیز ادامه دارد.
(با استناد به بخشی از گزارش نامهای جغرافیایی سازمان ملل متحد، شماره ۶۱، وین، ۲۰۰۶)
