روزنامه هفت صبح، محمد صابری| وقتی صحبت از نسل طلایی دوبله میکنیم، طبیعتا اشاره به نسلی داریم که نقش عمدهای در شکلگیری خاطرات سینمایی ما بهویژه در حوزه ارتباط با سینمای کلاسیک دنیا در دهههای 50، 60 و 70 داشتهاند. نسلی که مهمترین ویژگیشان در کنار تسلط عجیب و غربی که بر فنون و تخصص صداپیشگی داشتند، دلبستگیشان به «سینما» و «هنر تصویر» بود. وقتی پای صحبتهای این نسل مینشستی، حتی یادآوری هنرنماییهایشان در آثار مختلف، چنان چشمانشان برق میزد که گویی درباره عزیزترین تجربهها و خاطراتشان صحبت میکنند.
آنها فیلمها را زندگی میکردند و همین انرژی و انگیزهای که برای گویندگی بهجای هنرمندان تراز اول سینمای ایران و جهان در عین گمنامی و نادیده ماندن چهره خود داشتند، آنها را به جایگاه رفیع امروزشان رساند. احمد رسولزاده، منوچهر اسماعیلی، بهرام زند، حسن عرفانی، چنگیز جلیلوند، پرویز بهرام، فهیمه راستکار و حالا جلال مقامی؛ هر یک از این نامهای چهره در نقاب خاک کشیده، در کنار دیگر بزرگانی همچون خسرو خسروشاهی، ابوالحسن تهامینژاد، زهره شکوفنده، ناصر طهماسب، سعید مظفری و دیگر چهرههای جوانتر عرصه صداپیشگی، هنر دوبله ایران را به جایگاهی رساندهاند که بهراستی غبطهبرانگیز است. آنچه در این گزارش کوتاه قصد خاطرهبازی با آن را داریم، فیلمها و سریالهایی است که رنگ صدای جلال مقامی در ماندگاری آنها در حافظهمان تأثیر ویژهای داشته است؛ البته که این فهرست بسیار بلندبالاتر از اینها میتوانست باشد.
لورنس عربستان/ عمر شریف
قصه فیلم چه بود؟ اساسا در فهرست فیلمهای کلاسیک بسیاری از فیلمبازهای حرفهای «لورنس عربستان» جایگاه ویژهای دارد. فیلمی که دیوید لین در 1962 آن را کارگردانی کرد و روایت آن درباره تی.ئی. لارنس، افسر دون پایه ارتش بریتانیا است که اطلاعات زیادی درباره سیاست و فرهنگ کشورهای خاورمیانه دارد و به همین دلیل استخدام میشود تا ببیند در باب ساماندهی قبایل پراکنده عرب چه کار میتواند انجام دهد. این مأموریت همزمان با جنگ جهانی اول، لورنس را مسحور قدرت خود در میان قبایل عرب میکند.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟شریف علی یکی از دوستان نزدیک لورنس در روایت فیلم است که با همراهی یکدیگر میتوانند بندر عقبه بهعنوان یکی از نقاط کلیدی را فتح کنند. عمر شریف، بهعنوان یکی از ستارههای سینمای مصر، در آن زمان ایفای نقش شریفعلی را در فیلم برعهده داشت و جلال مقامی در نسخه دوبله فیلم بهجای این بازیگر صحبت کرد. عمر شریف برای این نقش دو جایزه گلدن گلوب برد و نامزد جایزه اسکار بهترین بازیگر شد.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟شریفعلی در روایت تاریخی «لورنس عربستان» حضوری حماسی دارد و صلابت صدای جلال مقامی، وزن حضور او در روایت فیلم را پررنگتر کرده است.
بوچ کسیدی و ساندنس کید/ رابرت ردفورد
قصه فیلم چه بود؟ این یکی هم از آن فیلمهای محبوب فیلمبازهاست. جورج روی هیل این فیلم را در سال 1969 کارگردانی کرد و روایت آن درباره دو دزد و راهزن باسابقه بهنامهای «بوچ» و «ساندنس» است. این دو که به قطارها دستبرد میزنند، اما یکی از سرقتهایشان طبق برنامه پیش نمیرود و گروهی از مردان قانون شروع به تعقیب آن دو میکنند. نقشآفرینی پل نیومن در نقش «بوچ» هنوز هم از بازیهای خاطرهساز تاریخ سینما محسوب میشود.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ رابرت رد فورد در فیلم ایفاگر نقش «ساندنس کید» است و از آنجایی که جلال مقامی بهصورت ویژه نقشهای این بازیگر را در آثار مختلف گویندگی میکرد، در نسخه فارسی «بوچ کسیدی و ساندنس کید» هم به جای این بازیگر صحبت کرد.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ همراهی چنگیز جلیلوند بهعنوان صداپیشه «بوچ کسیدی» در دوبله این فیلم خروجی کار را تبدیل به حاصل کار یک زوج طلایی کرده است. دو صدای آرام و در عین حال با صلابت که قرار است همدلی مخاطب با دو سارق را به همراه داشته باشد.
رستگاری در شائوشنگ/ تیم رابینز
قصه فیلم چه بود؟ مگر میشود کسی «رستگاری در شائوشنگ» را دیده باشد و لذت مواجهه با آن را از یاد برده باشد. ماجرای اندی دوفرین که به اتهام قتل همسرش به زندان محکوم شده و وقتی با بنبستهای قانونی برای احقاق حقش مواجه میشود، تصمیم به فرار از زندان میگیرد، آن هم با روشی عجیب و غریب! این ساخته فرانک دارابونت برای خیلی از سینمادوستان، جزو فیلمهای تأثیرگذار و ماندگار محسوب میشود.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ تیم رابینز بازیگر نقش اندی دوفرین در فیلم است و جلال مقامی با هنرمندی تمام کاراکتر پیچیده و محوری او را در فیلم دوبله کرده است.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ کاراکر اندی دوفرین در روایت «رستگاری در شائوشنگ» یک کاراکتر تحت ظلم اما مصمم برای رهایی است و همین ویژگی باعث شده است که آرامش و در عین حال صلابت صدای جلال مقامی، به خوبی روی این کاراکتر بنشیند، بهگونهای که به سختی میتوان فرازهای کلیدی این روایت را بدون آهنگ صدای مقامی در ذهن مرور کرد.
همه مردان رئیسجمهور/ رابرت ردفورد
قصه فیلم چه بود؟ وقتی صحبت از سینمای سیاسی میشود، یکی از معروفترین آثار سینمایی که به ذهن میآید، همین «همه مردان رئیسجمهور» به کارگردانی آلن جی پاکولا که به ماجرای رسوایی واترگیت و استعفای ریچارد نیکسون از ریاست جمهوری آمریکا میپردازد. این فیلم محصول سال 1976 است و با نامزدی در 8 بخش مراسم اسکار توانست 4 مجسمه طلایی این جشن را از آن خود کند. ایده اصلی ساخت این فیلم از آن رابرت ردفورد بود.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ پیشتر هم اشاره کردیم که رابرت ردفورد از بازیگرانی بود که جلال مقامی دوبله بخش عمدهای از آثارش را برعهده داشته و در فیلم «همه مردان رئیس جمهور» هم صداپیشگی کاراکتر باب وودوارد با بازی این بازیگر را، مقامی برعهده گرفت.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ کاراکتر باب وودوارد در «همه مردان رئیسجمهور» یک روزنامهنگار جسور و اقتباسَشده از یک شخصیت واقعی است که نقشی کلیدی در رسوایی ماجرای واترگیت ایفا کرد؛ صدای جلال مقامی شخصیتی استوار و در عین حال حقیقتجو از این کاراکتر خلق کرد که انطباق کاملی با شخصیت اصلی داشت.
ویل هاینتینگ خوب/ رابین ویلیامز
قصه فیلم چه بود؟ داستان این فیلم در مورد ویل هاينتینگ، بهعنوان یک جوان ۲۰ ساله است که در دانشگاه امآیتی، وظیفه سرایداری را برعهده دارد. او دارای نبوغی ذاتی در زمینه ریاضیات است اما استعداد خود را باور ندارد و هیچ تلاشی هم در نمایان کردن استعدادش ندارد. «ویل هاینتینگ خوب» را گاس ون سنت با فیلمنامهای از بن افلک و مت دیمون کارگردانی کرد و نقشآفرینی رابین ویلیامز در نقش دکتر شان مگوایر در این فیلم توانست جایزه اسکار را برای این بازیگر به همراه بیاورد.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ این بار هم جلال مقامی صداپیشگی نقشی را برعهده گرفت که رابین ویلیامز آن را به بهترین شکل ممکن ایفا کرده بود. کاراکتر ویلیامز در این فیلم هم یک استاد است که قرار است ویل هاينتینگ با بازی مت دیمون را متوجه استعدادهای خود کند.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ ویلیامز اینجا هم یک استاد دانشگاه است و شاید بخش عمدهای از موقعیتی که در فیلمنامه دارد، از جنس موعظه و نصیحت باشد اما نقشآفرینی درخشان او در کنار دوبله بینقص جلال مقامی، این کاراکتر را بهشدت کاریزماتیک و دوستداشتنی کرده است.
تغییر چهره/ نیکلاس کیج
قصه فیلم چه بود؟ «تغییر چهره» عنوان یکی از متفاوتترین فیلمهای اکشن و تخیلی است که داستانی بهشدت دراماتیک دارد و جان وو آن را در سال 1997 با نقشآفرینی جان تراولتا و نیکلاس کیج کارگردانی کرد. ایده محوری این فیلم، امکان جابهجایی چهره، توسط یک عمل پیچیده پزشکی است و طی این فرآیند، یک خلافکار جنایتکار، اقدام به جابهجایی صورت خود با یک پلیس وظیفهشناس میکند و همین موقعیت، پلیس قصه را با چالشی بسیار جدی مواجه میکند.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ در ابتدای روایت فیلم جان تراولتا نقش «شان آرچر» یعنی همان پلیس وظیفهشناس را ایفا میکند و در برابر او نیکلاس کیج نقش «کاستور تروی» بهعنوان یک جنایتکار را. جلال مقامی در فیلم بهجای نیکلاس کیج صحبت میکند.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ از نکات مهم این فیلم بازی هر دو بازیگر نقش اصلی، در دو نقش متفاوت است که بیشک این ویژگی برای صداپیشگی این کاراکترها هم یک چالش مهم بود. جلال مقامی بهخوبی توانسته است چرخش موقعیت نیکلاس کیج، از یک خلافکار به پلیس خانوادهدوست را با لحن صدای خود به مخاطب القا کند.
انجمن شاعران مرده/ رابین ویلیامز
قصه فیلم چه بود؟ فیلم روایتی از چند دانشآموز سال اول در کالجی بهنام «ولتن» را روایت میکند که برخی از آنها نمیخواهند براساس آنچه پدران و مادرانشان انتظار دارند آینده خود را بسازند. آنها بهشدت تحت نظارت مسئولان کالج قرار دارند و همین فضای سنگین است که با ورود جان کیتینگ، بهعنوان معلمی تازهوارد با روش تدریسی متفاوت، او را تبدیل به قهرمان دانشآموزان میکند.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ رابین ویلیامز از آن بازیگرانی است که تماشای چهرهاش هم ما را به یاد زنگ صدای جلال مقامی میاندازد. ویلیامز در فیلم «انجمن شاعران مرده» ایفاگر نقش جان کیتینگ است و قرار است با جنس متفاوت آموزش خود بچههای کالج را به شورش علیه عادتها ترغیب کند.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ جان کیتینگ یکی از دوستداشتنیترین قهرمانان سینما در قامت یک «معلم» است. فردی که در عین پایبندی به قوانین و اصول، خود را محدود به هیچ چارچوبی نمیداند و تلاش دارد این نگاه به زندگی را به دانشآموزان خود هم بیاموزد. جلال مقامی یکی از بهترین صداپیشگیهای خود را در نقش همین معلم به یادگار گذاشته است.
محمد رسولالله(ص)/ نویل جیسون
قصه فیلم چه بود؟ «محمد رسولالله(ص)» یا همان «الرساله» را عقاد در سال 1976 کارگردانی کرد و در آن بازیگران مطرحی همچون آنتونی کوئین به نقشآفرینی پرداختند. برای فیلمبازهای ایرانی اما ترکیب صداپیشگان حاضر در فرآیند دوبله این فیلم هم یک ترکیب رویایی و پرستاره محسوب میشود.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ جعفر بن ابیطالب معروف به جعفر طیار از کاراکترهای فرعی روایت فیلم «محمد رسولالله(ص)» است که در سکانس مربوط به مهاجرت مسلمانان به حبشه نقشی کلیدی دارد. نویل جیسون این نقش را در فیلم عقاد بازی میکند. صداپیشگی درخشان جلال مقامی در این نقش بهویژه در سکانس مربوط به رویارویی جعفر با پادشاه حبشه، بسیار در حافظهها ماندگار شده است.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ جعفر در واقع پسرعمو و یکی از صحابه اصلی رسولالله(ص) است که قرار است در بخشی از روایت فیلم عقاد، خاستگاه فکری و اعتقادی این پیامبر الهی را نمایندگی کند. صدای خاص و پرصلابت جلال مقامی در جایی که جعفر شروع به قرائت آیات مربوط به سوره مریم میکند، بهخوبی این ویژگی را در فیلم نمایندگی میکند.
پوآرو/ هیو فریزر
قصه فیلم چه بود؟ سریال «پوآرو» یکی از موفقترین مجموعههای تلویزیونی اقتباسشده از رمانهای پرطرفدار آگاتا کریستی محسوب میشود. سریالی که علاوهبر دیگر کشورها، دوبله و پخش آن از تلویزیون ایران هم هواداران بسیاری پیدا کرد. این مجموعه در هر قسمت روایتگر ماجرای پروندههای مختلف غالبا با محوریت یک قتل بود که رمزگشایی از آن به هرکول پوآرو واگذار شده بود.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ سروان آرتور هستینگز، در واقع دستیار اصلی هرکول پوآرو در مسیر بررسی پروندههای جنایی بود که البته بیشتر با طعن و کنایههای این کارآگاه مواجه میشد. صداپیشگی هستینگز در سریال «پوآرو» با نقشآفرینی هیو فریزر را جلال مقامی برعهده داشت.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ آرتور هستینگز البته تنها یک کاراکتر فرعی در ماجراهای پوآرو نیست، او یکی از کاراکترهای معروف رمانهای آگاتا کریستی است و حتی چند رمان با محوریت خودش نوشته شده است. او فردی تیزهوش و در عین حال یک مکمل واقعی در کنار پوآرو محسوب میشود که صدای جلال مقامی، زیرکی و در عین حال پرسشگری مدام او را به خوبی به مخاطب القا میکند.
هشدار برای کبرا 11/ اردوغان آتالای
قصه فیلم چه بود؟ بعید است کسی اهل دنبال کردن سریالهای تلویزیونی بوده باشد و در جریان مأموریتهای پیچیده و پرهیجان گروه «کبرا 11» نباشد! سریالی آلمانی با قصه محوری دو پلیس بزرگراه که عملیاتهای خطیری را برعهده میگیرند و در فضایی اکشن و پر تعقیب و گریز، موفق به شکار مجرمان میشوند. «هشدار برای کبرا 11» یکی از طولانیمدتترین بازههای زمانی پخش را در تلویزیون ایران تجربه کرده و البته هواداران بسیاری هم دارد.
جای کدام بازیگر صحبت کرد؟ کاراکتر اصلی و کاریزماتیک «هشدار برای کبرا 11» پلیسی بهنام «سمیر» بود که اردوغان آتالای ایفای نقش او را برعهده داشت. هرچند برخی امروز این کاراکتر را با صدای افشین زینوری هم به یاد میآورند اما در فصلهای ابتدایی پخش سریال، مرحوم جلال مقامی گویندگی این نقش را برعهده داشت.
ویژگیهای اصلی کاراکتر چه بود؟ سمیر یک مأمور خبره و کاربلد است که در مأموریتهای پیچیده میتواند در عین خونسردی، تصمیماتی کلیدی بگیرد. ویژگی آرامش و تیزهوشی توأمان، همان خاصیتی است که صدای جلال مقامی به بهترین شکل به مخاطب منتقل میکرد.
