روزنامه هفت صبح | همین نمایشگاه کتاب امسال بود که تصویری از رهبر انقلاب در حال مروری گذرا بر کتابی از اشعار احمد شاملو توسط سایت منتسب به ایشان منتشر شد. رهبر انقلاب چند سال قبل تابوی بیدلیل حرف زدن درباره فروغ فرخزاد در رسانههای رسمی را نیز شخصا شکستند و در سخنانی گفتند … زمانه، زمانه واقعیّات تلخ و زشت و مستهجنی بود که حالا گوشهای از آن هم در شعر بعضی از شعرای آن روز خودش را نشان داده بود. من اسمیاز بعضی شعرای زنِ دیگر نمیآورم؛ چون فروغ فرّخزاد اولاً مُرد، ثانیاً به اعتقاد من عاقبت بخیر هم شد.
رهبر انقلاب پیش از این درباره مرحوم قیصر امین پور نیز حلقه سوظن و احتیاط بیجا در مورد این شاعر معاصر را شکسته بودند. بههرحال همه میدانیم که شاملو داستانش با فروغ و قیصر متفاوت است. او برای بخشی از ادب دوستان نقشی اسطورهای پیدا کرده و تبدیل به یک نماد شده است و بهخصوص اظهارنظرهای خاصش،او را به چهره محبوب در میان بخشی از جامعه ادبی و همینطور اپوزیسیون بدل ساخته است. به شکلی که در تمام این سالها برگزاری مراسم سالگرد او ممنوع بوده است. اما این را هم باید در نظر داشت که کتابهای او به شکل آزادانه منتشر و تجدید چاپ میشوند و هیچ ممانعتی در مورد اشعار او که در شعر معاصر ایران جایگاه و طرفداران ویژهای دارند وجود نداشته است.
شبکه سه تلویزیون درست همزمان با نوزدهمین سالگرد درگذشت شاملو فیلم مستندی درباره او پخش کرد که از قرار هدفش اسطورهشکنی بوده است و نمایش همه جوانب زندگی شاملو. در واقع افسانهزدایی از چهره افسانهای ادبیات معاصر ایران. اما حاصل این فیلم ۵۰دقیقهای نتوانسته کسی را راضی کند. فیلم به شکلی غیرمنصفانه به اشعار شاملو (که بزرگترین نقطه قوت زندگی اوست بیاعتنایی میکند و تجربههای او در عرصههای زندگی شخصی،ازدواجها ،تجربیاتش در فیلمفارسی و ارتباطهای گاه و بیگاهش با رژیم سابق را روی دایره میریزد و حملات هیجان زدهاش به فردوسی و شجریان و لطفی و این یعنی از دست دادن یک فرصت گل فوق العاده!
مستندی به نام «قدیس» که چند سال قبل توسط روزنامهنگاری به نام «حسین لامعی» ساخته شده و حالا نسخه کوتاهتر آن از صداوسیما پخش شد. این نسخه کوتاه شده اگرچه به گفته کارگردانش به مستندی ضد شاملو تبدیل شده اما مقایسه نسخه اصلی با نسخه کوتاه شده و همچنین مرور صحبتهای قبلی کارگردان نشان میدهد نسخه اصلی نیز دستکمیاز نسخه کوتاه شده ندارد! یکی دیگر از نکات جالب توجه در پخش مستند، این نکته بود که صداوسیما ترجیح داد از نظرات و صحبتهای چهرههایی مانند فروغ فرخزاد و ابراهیم گلستان در نقد شاملو استفاده کند… این گزارش را بخوانید.
*** ماجرای مستند چیست؟
مستند «قدیس» به جنبههای مختلف زندگی شاملو از سخنرانیها و شاعری تا فعالیتهای سیاسی، فیلمنامهنویسی و ازدواجهایش میپردازد. در مستند «قدیس» نظرات شاعران و افرادی همچون نیما یوشیج، نجف دریابندری، رضا براهنی، فروغ فرخزاد، احسان نراقی، شفیعی کدکنی، یوسفعلی میرشکاک، محمدرضا شجریان، مسعود بهنود و…. درباره احمد شاملو مرور شده است. مستندی که برآیند آن موضعی منتقدانه درباره شاملو است.
*** کارگردان چه گفت؟
پس از پخش این مستند، کارگردان آن در صفحه اینستاگرامش نوشت:«مستند قِدّیس، در شرایطی از شبکه ۳ سیما پخش شد که هیچگونه شباهت با مستندی که من ساختم نداشت. قِدّیس ِ بنده، ۷۳ دقیقه بود اما مستندِ پخش شده ۵۰ دقیقه است! حدود ۲۳ دقیقهاش را سانسور که نه، سلاخی کردهاند. قلع و قمع کردهاند. نابود کردهاند. مگر مستندِ جنسی ساخته بودم که اینچنین تکهپاره گردیده؟! مستند قدّیس، نسخه درست و کاملش سرشار از عشق به فروغ فرخزاد است. سرشار از عشق به ابراهیم گلستان است. سرشار از عشق به موسیقی و عشقِ به نیمای بزرگ است. سرشار از عشق به شعر و ادبیات و خاطره است.
مستند قدّیس، نسخه درست و کاملش، سرشار از ارادت به تاریخِ ادبیات است. در ابتدایش، تقدیماش کردهام به نیما یوشیج و ابراهیم گلستان. در نسخه شبکه سه اما، همهاش نابود شده. حذف شده. سانسور شده. ۲۳ دقیقهاش را پلان به پلان حذف کردهاند. تنها تکههای موردپسندشان در کار مانده. تنها تکههای مغشوش و بیربط و بیمعنا در کار مانده. حتی گرافیک کار را عوض کردند! حتی تصاویر مستند را حذف کردند! حتی عکسها را تغییر دادند!»
*** چند نکته از کارگردان
همانطور که در صحبتهای کارگردان نیز خواندید، او در این یادداشت به ارادت خودش به فروغ و گلستان اشاره داشته و از حذف نوشتههای مربوط به آنها دلگیر شده است. یکی از نویسندگان سریالهای تلویزیونی در یادداشتی نوشته: « شنیدم مستندی علیه شاملو از شبکه سه پخش شده است. بعد دیدم خود مستندساز کلی داد و بیداد کرده که مستند من سلاخی شده و ۲۳دقیقهاش کم شده و بعضی جاها تغییر کرده و چنان بوده و چنین شده. بهرغم مشغله و گرفتاری رفتم نسخه کامل را از سایتی که خودش آدرس داده بود دانلود کردم و دیدم. خیلی عصبانیام اما سعی میکنم با آرامش چند نکته را اینجا بنویسم که بماند به یادگار.
این نسخه کامل مورد ادعای مستندساز از آن نسخه سانسور شده هم …. ضد شاملوتر است! فارغ از محتوای این مستند که به هر حال چون درباره یک شاعر بلندآوازه است میبایست منصفانهتر و بیطرفانهتر تهیه میشد، مسئله فرم آن است که مخاطب را عصبانی میکند. پنج یا شش فصل دارد با عناوینی پراکنده، مغشوش، بیربط و بیخاصیت که کلیتی شلخته و آزاردهنده را پیش چشم مخاطب میگذارد.
مشمئزکنندهترین نکته هیجان مستندساز از ریختن آبروی شاملو بود که هر چند ثانیه یک بار از لای کپشنها و پلانهای فیلم بیرون میزد. جرات نکرده بود سه دقیقه از ۷۳دقیقه را به اصلیترین دستاورد شاملو یعنی شعرهایش اختصاص بدهد مبادا که شنیدن چند شعر سالم از شاملو احساسات مخاطب را به سمت و سویی غیر از تنفر ببرد. مستند را طوری ساخته که انگار شب قبلش یکی آمده گفته میتوانی در ۷۳دقیقه آبروی شاملو را ببری؟ گفته میتوانم! طرف گفته میخواهی؟ این هم گفته میخواهم!»
شاملو قدیس نیست و شخص من تمام این مطالبِ مثلا منفی درباره شاملو را که در فیلم گنجانده شده بود قبلا دیده، شنیده یا خوانده بودم. شاملو فیلمنامه فیلمفارسی نوشته؛ شاملو فیلمفارسی ساخته؛ شاملو در فیلمفارسی به کارگردانی ناصر ملکمطیعی بازی کرده؛ شاملو سه بار ازدواج کرده؛ شاملو به خیلیها از جمله شجریان و علیزاده و حتی ابوالقاسم فردوسی بد و بیراه گفته؛ شاملو چنین بوده و چنان کرده مثل همه ما که چنین و چنان میکنیم چون انسانیم و ممکنالخطا. اگر تازه همه اینها را خطا بدانیم.از حق نگذریم تصاویری از فروغ در این مستند بود که جایی ندیده بودم. یعنی روحم تازه شد. کاش این مستندساز که در یادداشتش ادعا کرده به فروغ ارادت دارد برود این فیلمهای دیده نشده را جمع کند خلقالله ببینند جگرشان حال بیاید از تماشای آن شاعرانگی مجسم….
