هفت صبح| تنش میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده بار دیگر وارد مرحلهای خطرناک شده است. تنها چند روز پس از امضای تفاهمنامه آتشبس میان دو طرف، آمریکا برای دومین شب پیاپی اهدافی را در جنوب ایران هدف حملات هوایی قرار داد؛ اقدامی که تهران آن را نقض آشکار تعهدات واشنگتن و ادامه سیاست فشار و تجاوز نظامی توصیف کرد. در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز با حمله به پایگاههای نظامی آمریکا در بحرین و کویت، به این حملات پاسخ و هشدار داد که هرگونه تجاوز تازه با واکنشی سختتر روبهرو خواهد شد. این تحولات، نگرانیها درباره فروپاشی کامل آتشبس و آغاز دور تازهای از درگیریها در منطقه را افزایش داده است.
دومین شب حملات آمریکا به ایران
ایالات متحده، شنبه شب برای دومین روز متوالی چندین نقطه در جنوب ایران را هدف حملات هوایی قرار داد. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد این عملیات به دستور مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و در واکنش به آنچه حمله پهپادی ایران به یک نفتکش تجاری در تنگه هرمز خواند، انجام شده است. سنتکام مدعی شد جنگندهها و شناورهای آمریکایی مراکز دیدهبانی، سامانههای ارتباطی، مواضع پدافند هوایی، انبارهای پهپاد و تجهیزات مینریزی ایران را در چند نقطه هدف قرار دادهاند. بر اساس گزارش رسانههای ایرانی، صدای چندین انفجار در حوالی بندر سیریک و روستای طاهروئی در استان هرمزگان شنیده شد. جزیره قشم نیز از دیگر مناطقی بود که هدف حملات آمریکا قرار گرفت؛ مناطقی که شب پیش از آن نیز هدف حملات مشابه قرار گرفته بودند.
این حملات در حالی انجام شد که تفاهمنامه آتشبس میان تهران و واشنگتن، قرار بود زمینه را برای توقف درگیریها و آغاز مذاکرات سیاسی فراهم کند. با این حال، تداوم عملیات نظامی آمریکا نشان میدهد این توافق از همان روزهای نخست با بحران جدی روبهرو شده است. دونالد ترامپ ساعاتی پس از آغاز حملات، در شبکه اجتماعی خود بار دیگر ایران را تهدید کرد و مدعی شد تهران بارها مفاد تفاهمنامه را نقض کرده است. او نوشت ممکن است زمانی فرا برسد که آمریکا دیگر نتواند «خویشتنداری» کند و ناچار شود عملیات نظامی را که به گفته او آغاز کرده، «به پایان برساند». ترامپ حتی پا را فراتر گذاشت و مدعی شد در آن صورت «ایران دیگر وجود نخواهد داشت.» این اظهارات در حالی مطرح شد که مقامهای ایرانی تأکید دارند این واشنگتن بوده که با حملات مکرر به خاک ایران، مفاد تفاهمنامه را زیر پا گذاشته و روند مذاکرات را با مخاطره مواجه کرده است.
واشنگتن چه ادعایی مطرح میکند؟
آمریکا مدعی است حملات اخیر در پاسخ به هدف قرار گرفتن دو شناور تجاری در تنگه هرمز انجام شده است. به ادعای سنتکام، بامداد شنبه نفتکش پانامایی «کیکو» که بیش از دو میلیون بشکه نفت خام حمل میکرد، هنگام عبور از تنگه هرمز با یک پهپاد انتحاری هدف قرار گرفت. آمریکا این حمله را به ایران نسبت داده است. پیش از آن نیز کشتی کانتینربر «اور لاولی» با پرچم سنگاپور در همین آبراه هدف حمله پهپادی قرار گرفته بود؛ حادثهای که بهانه نخستین دور حملات آمریکا به اطراف بندر سیریک را فراهم کرد. با این حال، در هر دو حادثه هیچیک از خدمه کشتیها آسیب ندیدند و گزارشها از نشت محمولههای نفتی یا بروز خسارت گسترده حکایت نداشت.
پاسخ تهران چه بود؟
وزارت امور خارجه ایران حملات آمریکا به تأسیسات نظارتی و دفاعی جنوب کشور را به شدت محکوم کرد و آن را نقض آشکار تفاهمنامه، منشور سازمان ملل متحد و اصول حقوق بینالملل دانست. در بیانیه این وزارتخانه تأکید شد حملات آمریکا نشان میدهد واشنگتن «کمترین ارزشی برای تعهدات و توافقات خود قائل نیست» و جمهوری اسلامی ایران حق مشروع خود برای دفاع از حاکمیت، تمامیت ارضی و امنیت ملی را محفوظ میداند. تهران همچنین تأکید کرد اقدامات دفاعی ایران در تنگه هرمز در چارچوب مسئولیت این کشور برای تأمین امنیت آبراه و جلوگیری از سوءاستفاده نظامی از مسیرهای دریایی صورت میگیرد و نباید با روایتهای یکجانبه آمریکا جایگزین واقعیت شود. در ادامه افزایش تنشها، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از آغاز عملیات تلافیجویانه علیه پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه خبر داد. سپاه اعلام کرد با استفاده از موشکهای بالستیک و پهپادهای رزمی، پایگاه هوایی «علی السالم» آمریکا در کویت و مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بندر سلمان بحرین هدف قرار گرفتهاند. این عملیات در پاسخ مستقیم به حملات آمریکا علیه خاک ایران انجام شد و سپاه تأکید کرد هرگونه تجاوز تازه با واکنشی شدیدتر مواجه خواهد شد.
تنگه هرمز، محور اصلی رویارویی تهران و واشنگتن
در قلب بحران کنونی، تنگه هرمز قرار دارد؛ آبراهی راهبردی که حدود یکپنجم نفت جهان و بخش قابلتوجهی از صادرات گاز طبیعی و فرآوردههای انرژی از آن عبور میکند. کنترل این گذرگاه سالهاست یکی از مهمترین اهرمهای بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در برابر فشارهای خارجی به شمار میرود و اکنون نیز به کانون اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. در جریان جنگی که پس از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد، ایران برای مدتی عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز را محدود کرد؛ اقدامی که موجب جهش بهای نفت در بازارهای جهانی و افزایش نگرانیها درباره امنیت انرژی شد.
همین مسئله یکی از محورهای اصلی مذاکراتی بود که در نهایت به امضای تفاهمنامه آتشبس در هفدهم ژوئن انجامید. بر اساس تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن، همه طرفها متعهد شدند عملیات نظامی را در تمامی جبههها متوقف و طی یک دوره ۶۰ روزه برای دستیابی به توافقی پایدار مذاکره کنند. یکی از مهمترین بندهای این تفاهمنامه به تنگه هرمز اختصاص دارد. مطابق این بند، ایران متعهد شده است با «بهکارگیری تلاش خود» زمینه عبور ایمن کشتیهای تجاری را فراهم کند. همچنین مقرر شده ایران، عمان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس درباره شیوه مدیریت آینده این آبراه و خدمات دریایی آن گفتوگو کنند. اما از همان ابتدا، دو طرف برداشت متفاوتی از نحوه اجرای این بند داشتند؛ اختلافی که اکنون به یکی از عوامل اصلی تشدید تنش تبدیل شده است.
اختلاف برسر حق نظارت ایران
مقامهای ایران تأکید میکنند که بر اساس بند پنجم تفاهمنامه، تمامی شناورهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند - چه از آبهای سرزمینی ایران و چه از مسیرهای دریایی عمان - باید با مقامهای ایرانی هماهنگ باشند. به گفته مسئولان ایرانی، این الزام برای حفظ امنیت منطقه و جلوگیری از عبور شناورهای نظامی یا کشتیهایی است که ممکن است تجهیزات نظامی حمل کنند. از دید تهران، کشتیهایی که بدون هماهنگی وارد این آبراه میشوند، میتوانند تهدیدی بالقوه برای امنیت ملی ایران باشند و به همین دلیل، حق نظارت و کنترل ایران بر این مسیر راهبردی بخشی از حقوق حاکمیتی کشور محسوب میشود. در مقابل، آمریکا این برداشت را نمیپذیرد و مدعی است شناورهایی که از آبهای عمان عبور میکنند، نیازی به هماهنگی با ایران ندارند. همین اختلاف تفسیری باعث شده هر دو طرف، دیگری را به نقض تفاهمنامه متهم کنند.
