روزنامه هفت صبح، مهسا مژدهی | یک: عصر پنجشنبه خبر تلخ تصرف هرات در شبکههای اجتماعی با ویدئویی منتشر شد که طالبان آن را گرفته بود. صدای تیر و تفنگ از خیابانهای اطراف میآمد و مردان طالب در ارگ ولایت هرات جولان میدادند. همزمان شهروندان هراتی در شبکههای اجتماعی از ترس و وحشت و صدای جنگ از بیرون خانههایشان مینوشتند و کمی بعد، شهر سقوط کرد. ساعاتی بعد از سقوط هرات که هرچند دور از ذهن نبود، قندهار، شهر بزرگ دیگری در جنوب افغانستان هم به فهرست ولایاتی پیوست که به دست گروه طالبان افتادند.
دو: ساعاتی قبل از آنکه هرات و قندهار و غزنی به دست طالبان بیفتد، خبرگزاری الجزیره نوشت که دولت کابل درصدد است تا به توافقی با این گروه برای تقسیم قدرت برسد. این خبر را دولت و طالبها تایید نکردند و خیلی زود چنین برنامهای متوقف شد. چرا که طالبان عملا بالای نود و پنج درصد کشور را یک شبه به دست گرفت. نیمههای شب رسانههای غربی نوشتند که آمریکاییها از اشرف غنی خواستهاند تا استعفا دهد. اما آن خبرهم مسکوت باقی ماند. پروازها از کابل به هر نقطه دیگری از جهان با بالاترین قیمتها فروخته میشود و پناهجویان به سمت کابل یا کشورهای اطراف به راه افتادهاند. ارتش سیصد و پنجاه هزار نفری این کشور عملا نتوانست کاری از پیش ببرد و با جا گذاشتن تسلیحات مجهز خود، آنها را تحویل طالبها داد.
سه: اما هرات کجاست و چرا سقوط آن اهمیت زیادی دارد؟ یک مثل قدیمی میگوید«جهان اقیانوسی است و در این اقیانوس مرواریدی هست و آن مروارید هرات است.»در غرب افغانستان هرات یکی از مهمترین و تاریخیترین شهرهای افغانستان است. هم مرز با ایران و نزدیک به مشهد و سومین شهر پرجمعیت این کشور. هراتیها فارسی را با لهجه هراتی حرف میزنند و شهروندان اصلیاش فارسی زبانانند. اما حالا دیگر از اقوام دیگری چون پشتون، هزاره، ترکمن، بلوچ و عرب در شهر زندگی میکنند. این شهر از بابت منارهها و معماریهای عالی و مجلل خود شهرت دارد و در گذشته و حال، هرات یکی از مراکز عمده آموزشی شمرده شدهاست.
مسافرانی که این سالها به این شهر سفر میکردند میگفتند که هرات به تهران و مشهد از هر جای دیگر از افغانستان شبیهتر است. هرات به دلیل داشتن دو مرز مشترک با کشورهای ایران و ترکمنستان و دارا بودن بزرگترین شهرک صنعتی افغانستان بزرگترین مرکز تجارتی افغانستان بهشمار میآید و در مسیر قدیم تجاری خاورمیانه، آسیای مرکزی و جنوب آسیا قرار دارد که جادههای منتهی به ایران و ترکمنستان آن هنوز دارای اهمیت استراتژیک است. در آمدهای گمرکی فراوانی نصیب هر کسی میشود که بتواند قدرت را در هرات به دست بگیرد و طالبان هم استثنا نیست.
چهار: هرات مثل اکثریت مناطق دیگر خراسان با هجوم مغول در ۱۲۲۲ م. از بنیاد ویران شد و بیش از نیمی از اهالی بومی آن قتلعام یا آواره شدند. اما در دوره جدید هم کم مصیبت نکشید. در ۱۹۷۹ سرکوب خونینی را تجربه کرد و بعدها با حمله شوروی، ویرانیهای زیادی را تجربه کرد. در سال ۱۳۷۴، طالبان پس از نبردهایی در ولایت فراه موفق به تصرف شهر هرات شدند و مانند سایر ولایات قوانین منحصر به حکومت خودشان را در هرات نیز تطبیق کردند.
در سالهای اخیر هرچند اختلافات سیاسی مشکلاتی را برای شهر به وجود میآورد اما در مجموع هرات تبدیل به یکی از امنترین شهرهای افغانستان شده بود. زنان زیادی در این بخش از افغانستان، مراکزی را برای آموزش زنان و دختران اختصاص داده بودند. اما حالا همه این دستاوردها در شرف نابودی قرار دارد. طالبان میگوید که با دهه نود میلادی فرق دارد اما تصاویری که از آن شهر منتشر میشود نشان میدهد که اوضاع چندان تغییری نکرده است.
پنج: یکی دیگر از شهرهای مهم تصرف شده قندهار است. در جنوب افغانستان این شهر جایی است که طالبها برای نخستین بار از آنجا زاده شدند و حالا انگار که دوباره به زادگاهشان برگشتهاند. شهر بیش از ۶۱۴ هزار نفر جمعیت دارد و دومین شهر بعد از کابل از نظر تعداد شهروندان به حساب میآید. این شهر یک بار در حمله مغول به طور کامل نابود شده است. پشتونها در قندهار هفتاد درصد جمعیت را تشکیل میدهند و پیشبینی میشود که مردم در این شهر از امنیت بیشتری نسبت به دیگر متصرفات طالبان برخوردار باشند. ۲۲ درصد آنها به زبان فارسی سخن میگویند.
تاجیکها با ۲۰٪ دومین گروه قومی این شهر هستند. بلوچها، ایماق ها و هزارهها از دیگر اقلیتهای قومی این شهر هستند. قندهار هم فرودگاه بین المللی و هم اقتصادی قوی دارد و از این بابت مانند هرات از اهمیت زیادی برای طالبان برخوردار است. حالا با تصرف غزنی و قندهار که بر سر راه کابل قرار دارند عملا مسیر برای تصرف احتمالی پایتخت هموار شده است. گفته میشود که حدود هفتاد و دو هزار کودک آواره شدهاند و انتظار میرود که تعداد آوارگان در روزهای اخیر افزایش یابد. وقایع ۴ ماه گذشته افغانستان را از کشوری که تنها بخشهای کم اهمیتی از کشور در دست طالبان بود، به کشوری تبدیل کرد که حالا بالای نود درصد آن به دست این گروه اداره میشود.
