روزنامه هفت صبح، فاطمه رجبی| آش قیمتها و کمبود عرضه در بازار خودرو آنقدر شور شده که دیگر کمتر کسی میتواند با جرات دستش را بالا بگیرد و بگوید که مخالف هر نوع ممنوعیت واردات خودرو است. به این ترتیب سراغ هر کدام از بازیگران بازار خودرو که بروید و بگویید آیا با این وضعیت واردات کار درستی است میگوید بله، اما… و راز معطل ماندن واردات خودرو هم همین «اما»یی است که بعد از بله گذاشته میشود.
بد نیست هر کدام از این اماها را با هم مرور کنیم و ببینیم موضوع هرکدام از گروههای فعال در بازار خودرو در مورد مقوله واردات چیست و چرا اما قبل از آن باید حواسمان به یک نکته مهم باشد: اینکه حالا جبههبندی درباره واردات خودرو به جبههبندی درباره واردات خودروی «کارکرده» تبدیل شده است. چرا؟
سال گذشته دولت اعلام کرد که از یک طرف اوضاع ارز کمی بهتر و از طرف دیگر اوضاع خودرو بسیار بدتر شده پس برنامه متفاوتی در پیش خواهد گرفت، برنامهای که در همین یکسال و یک ماه آنقدر بالا و پایین شده و خبرهای ضد و نقیض دربارهاش شنیدهایم که تا اندازه زیادی حساسیت خبریاش را از دست داده است یعنی واردات خودروهای دست دوم.
دلیل دولت برای این تصمیم قیمت پایین این خودروها و ارزبری پایین آنهاست چراکه برخلاف ایران در دنیا به دلیل سرعت بالای به روز شدن ماشینها، خودرو افت قیمت زیادی دارد برای همین واردات آن و اختصاص ارز به این دسته از ماشینها که در عین داشتن استانداردهای لازم، به دلیل چند هزار کیلومتر کارکرد قیمت مناسبی دارند هم به صرفه به نظر میرسد هم میتواند با متعادل سمت عرضه و تقاضا به بازار تعادل قیمتی بدهد. اما همانطور که کمی بالاتر گفتیم این تصمیم باعث شد کسانی که تا دیروز میگفتند واردات خودرو خیلی هم کار خوبی است تبدیل به مخالف کند اما چرا؟ به جواب این سوال هم میرسیم.
«حمایت از تولید داخلی» ها
وقتی اعضای این گروه را بررسی میکنیم میبینیم که سال به سال از تعداد آنها کم شده است مثلا تا همین ده پانزده سال پیش که قیمت پراید به نرخ جان آدمیزاد نرسیده بود و خودروهای خارجی هم کم و بیش در بازار حضور داشتند این گروه خیلی شلوغتر بود مثلا شامل گروه بزرگی از اصولگراها یعنی طیفهای مخالف اصلاحطلبی و بسیاری از صنعتگران مشغول در بازار خودرو میشد.
آنها میگفتند ما هم باید کرهجنوبی را الگو قرار بدهیم و درهای مملکت را به روی خودروهای خارجی ببندیم، البته نه اینکه در آن زمان هم خیلی درهای مملکت به روی خودروهای خارجی باز باشد بلکه تعرفههای متغیر بین 50 تا 100 درصدی که روی واردات خودرو اعمال میشد درها را باز باز نمیگذاشت و این فشارها بسته به شدت و ضعفی که در دورههای مختلف پیدا میکردند باعث بالا یا پایین رفتن تعرفه واردات میشدند.
در آن زمان بحث اینکه ما باید به جای واردات خودروهای آماده، خودروسازها را وادار کنیم در ایران خط تولید ماشین و لوازم یدکی راه بیندازند هم خیلی داغ بود و اگر یادتان باشد چند قرارداد هم در این زمینه بسته شد و در فهرست افتخارات دولت قرار گرفت. پس باید به این نکته توجه کرد که در آن زمان مخالفان آسان کردن واردات از طریق کاهش تعرفهها به عنوان مخالفان واردات خودرو شناخته میشدند طبیعتا وقتی واردات به طور کلی ممنوع شد خیلی از این افراد و گروهها که با اصل واردات مشکلی نداشتند دیگر در این دسته قرار نمیگرفتند.
از طرفی بروز نارضایتیهای زیاد در مورد قیمت خودروهای داخلی هم تعدادی از افراد این گروه را کم کرد اما هنوز هم افرادی هستند که در گروه مخالفان واردات قرار میگیرند نمونهاش آقای مصطفی میرسلیم نماینده مجلس و یکی از سیاستمداران و اهالی قدیمی صنعت. پس این گروه مطلقا که حالا کمتر اما خالصتر شدهاند مخالفان هر نوع واردات خودرو هستند مخصوصا واردات خودروهای خارجی کار کرده.
کلید واژه و شعار اصلی آنها هم حمایت از تولید ملی و اشتغال داخلی است اگرچه بدبینها میگویند عده نه چندان کمی از این گروه در واقع به نحوی به دستهبندیهای دیگر تعلق دارند اما ترجیح میدهند خودشان را در این گروه نشان بدهند مخصوصا که به طور طبیعی نمیتوانیم آنها را به عنوان یکی از طرفهای واضح بازی قرار بدهیم. به هر حال این گروه با هر نیتی تاثیرگذاری زیادی روی روند تصمیمها دارند. آنها میگویند اگر دولت فشار و دخالتش را از روی خودروساز بردارد صنعت خودروسازی داخلی میتواند نیاز کشور را به خوبی برطرف کند.
دولت مستاصل
هرطور که حساب کنیم دولت را باید بزرگترین بازیگر بازار خودرو بدانیم چون نه تنها سهامدار بزرگترین شرکتهای تولیدکننده خودرو است و برای آنها مدیرعامل تعیین میکند بلکه به طور غیرمستقیم قیمت محصولات آنها را هم تعیین میکند و همچنین وظایفی هم روی دوششان میگذارد مثل دادن خودرو به مادرانی که سه بچه دارند یا تعویض تشویقی خودروهای فرسوده و…
دولت از جهت تعرفهگذاری از واردات خودرو یا اساسا ممنوع و آزاد کردن واردات خودروی خارجی هم بازیگر بسیار مهمی است اما موضع این بازیگر مهم حالا در مورد واردات خودرو چیست؟ جواب این است که موضع دولت در برهههای زمانی مختلف متفاوت بوده؛ در دورهای که اساسا عطایش را به لقایش بخشید و گفت کشور ارز برای وارد کردن خودرو راضی کردن پولدارها ندارد اما بعدا معلوم شد اتفاقاتی قرار است بیفتد که بیپولها بزرگترین ناراضی بازار خودرو بشوند.
حالا اما همانطور که اوایل گزارش گفتیم موضع دولت تغییر کرده؛ فشارهای همه جانبه برای ساماندهی بازار خودرو کاری کرده که تصمیم به واردات بگیرد، هر چند آنقدر سخت و محدود و با اما و اگر که فعلا غیر از چند واردکننده معدود خیر این کار به کسی نرسیده است. واردات غیر از برداشتن فشار نارضایتی از روی دوش دولت، از جهت درآمد کلان از محل تعرفه واردات هم میتواند خیلی سودآور باشد تا جایی که فقط در سال 99 میزان درآمد دولت از ترخیص خودروهایی که دو سال در گمرک مانده و بعد از قانون ممنوعیت واردات تعیین تکلیف نشده بودند بیشتر از 2هزار میلیارد تومان برآورد شده بود. حالا فکر کنید که با نرخهای جدید واردات چه درآمدی نصیب دولت خواهد کرد.
خودروسازهای حالا مغضوب
خودروسازها تا همین چند سال پیش جزو گروه اول بودند یعنی کسانی که چون میگفتند باید تعرفه بسیار سنگین روی واردات خودرو کشید، به عنوان مخالف واردات شناخته میشدند اما در یکی دو سال اخیر شرایط تغییر کرده است. شاید باورتان نشود اما حالا آنها میگویند که موافق واردات هستند.
بعضیها دلیل این موضوع را فشار و سرکوب شدید قیمت خودروها میدانند و میگویند فشار افکار عمومی، نمایندههای مجلس، دولت و… از یک طرف و فشار ارزی از یک طرف دیگر کاری کرده که حالا خودروسازها بگویند خوب است که واردات آزاد شود چرا که شاید با این کار فشار کمتری رویشان ایجاد شود و بتوانند قیمت را به بازار آزاد نزدیکتر کنند از طرفی چون طبق تصمیم دولت، تولیدکنندههای خودرو و قطعات از جمله معدود گروههایی هستند که اجازه واردات خواهند داشت آنها میتوانند خودشان یک طرف کار واردات را بگیرند و با این کار درآمد کسب کنند و فشار مالی کمتری هم احساس کنند.
البته خودروسازها دیگر آنقدر با جریان واردات همراه نشدهاند که با واردات خودروهای کارکرده هم موافقت کنند چرا که یکی از دلایل مهم آنها برای موافقت با واردات خودرو این است که میدانند با توجه به نرخ دلار اگر خودروی نو و به روز وارد شود اصلا بازار آنها را تهدید نمیکند چون مشتریهای محصولات آنها نمیتوانند سمت خودروی خارجی بروند ضمن اینکه واردات خودروهای خارجی میتواند توان چانهزنی آنها را برای آزاد کردن قیمت خودروهای داخلی بالا ببرد اما این موضوع در مورد خودروهای دسته دوم کاملا متقاوت است. اگر یادتان باشد جلال رشیدی نماینده مرودشت در مناظره با میرسلیم دقیقا به همین نکته اشاره کرد و گفت قیمت یک لندکروزر چند سال کار کرده برابر با یک 206 صفر ایرانی است و بعید است در صورت وجود حق انتخاب کسی سراغ دومی برود.
قطعهسازها؛ بازیگرهای درسایه
قطعهسازها اگرچه چندان برای عموم مردم شناخته شده نیستند اما از جمله مهمترین بازیگران بازی خودرو در ایران محسوب میشوند که به دلیل گردش مالی زیادی که دارند و وابستگی بالای صنعت خودرو به آنها میتوانند حرفهای تعیینکنندهای بزنند اما موضعگیری آنها هم درست مانند خودروسازهاست. آنها با واردات خودروهای نو بسیار موافق هستند چون میتوانند خودشان عامل واردات آنها باشند. همچنین زیرساخت تولید و واردات لوازم یدکی آنها را هم دارند اما در مورد خودروهای کارکرده اوضاع کاملا متفاوت است و حضور این ماشینها میتواند بازار آنها را تهدید کند.
مونتاژکنندهها
گروه دیگری که نقش تعیینکنندهای در معطل ماندن واردات از طریق فشارهای گوناگون دارند شرکتهای تولیدکننده خودروهای مونتاژی هستند که در حال حاضر بیشتر از همه جا با شرکتهای چینی کار میکنند. این گروه مهم در صنعت خودرو پیش از این همان وارد کنندگان خودرو بودند که برای سازش با سیاستهای رسمی خودرویی پس از تحریمها و قطع واردات خودرو ناچارا به سمت مونتاژ خودروهای خارجی بالاخص چینی حرکت کردند.
در صورت آزاد شدن واردات خودرو این گروه بیشتر از همه زیان میبینند چون نه مانند شرکتهای تماما دولتی حمایتی دریافت میکنند و نه محصولات آنها به لحاظ قیمت توان رقابت با خودروهای وارداتی را دارد بنابراین آنها تا هزینه و سود کلانی که از راه اندازی خط مونتاژ خودروهایی که تا اینجا قرارداد بستهاند به دست نیاورند از اعمال فشار برای جلوگیری از واردات خودرو دست برنخواهند داشت.
تفاوت آنها با گروههای دیگر این است که این گروه با واردات خودروهای نو و دست دوم به یک اندازه مخالفت میکند چون حتی خودروهای نو و به روز وارداتی هم با وجود تعرفه سنگین میتواند آنها را از میدان رقابت عقب بزند. البته وقتی پای واردات در میان باشد همین شرکتها که الان دارند خودروهای چینی را قطعه قطعه وارد کرده و سرهم میکنند، اصلیترین مهرههای واردات خودروهای خارجی به صورت یکپارچه هم خواهند بود یعنی به هر حال حضور آنها در بازی تضمین شده است اما به نظر میرسد حال این گروهها فعلا با ادامه وضعیت فعلی خیلی بهتر باشد.
دلالهای پشت پرده
گروه دیگری که همیشه اسمشان را به عنوان اصلیترین مخالفان واردات خودرو چه کارکرده چه صفر میشنویم دلالها هستند کسانی که شناسنامه ای ندارند و کسی با اسم و عنوان دلال با رسانهها مصاحبه نمیکند که ما از منویات این گروه با خبر شویم اما از حرفهای بقیه بازیگران میشود فهمید که انواع رانتهایی که طی سالهای اخیر در حوزه خودرو ایجاد شده گروه بزرگی تشکیل داده که سودشان در اختلاف قیمت بازاری و کارخانهای خودرو است. آنها که به روشهای مختلف به تعداد زیادی از خودروهای کارخانهای دسترسی دارند و آنها را در بازار آزاد میفروشند سود زیادی از افزایش این اختلاف میبرند پس هر کاری برای برقرار ماندن وضعیت فعلی انجام میدهند.
