هفت صبح| سالهاست که ما شاهد یک جنگ سرد بین دنیای دیجیتال و ساختارهای سنتی بهداشت و درمان، بهخصوص در مورد خرید و فروش دارو هستیم. پلتفرمهای دارویی آنلاین در ابتدا مثل یک موج ناگهانی وارد بازار شدند؛ در حالی که هیچ قانون مشخصی برای آنها نبود و سازمان بهداشت و درمان هم این موضوع را یک «چالش» یا حتی یک «خطای سیستمی» میدید. در طی سالهای گذشته، فروش آنلاین دارو در ایران بیشتر شبیه یک بازی موش و گربه بود؛ اپلیکیشنها میآمدند، دارو میفروختند و سازمان بهداشت آنها را میبست. اما حالا ورق برگشته است. به نظر میرسد سازمان بهداشت بالاخره پذیرفته که نمیشود جلوی موج تکنولوژی را با دستورهای اداری گرفت. حالا صحبت از «ساماندهی» است؛ یعنی پذیرش این واقعیت که دارو باید آنلاین شود، اما نه به هر قیمتی و نه به هر شکلی.
وقتی داروهای آنلاین در سایه عرضه میشدند
تا همین چند سال پیش، هر کسی با یک اپلیکیشن ساده و چند خط کدنویسی میتوانست یک داروخانه آنلاین راه بیندازد. در آن دوران، هیچ نظارت واقعی وجود نداشت و داروهای حساس یا همان داروهای نسخهای، بدون هیچ چکلیستی دست به دست میچرخید. سازمان بهداشت در آن زمان، این پلتفرمها را به عنوان «رقبای غیرقانونی» میدید که فقط به دنبال سود هستند و ایمنی بیمار را به خطر میاندازند. این دوران، دوران «آشوب آنلاین» بود؛ جایی که نه قانون مشخصی برای توزیع دارو بود و نه معیاری برای کنترل کیفیت دارویی که از یک انبار غیررسمی خارج شده و به دست مشتری میرسید.
ساماندهی یا تسلیم در برابر تکنولوژی؟
در این میان، صحبتهای رامین مقدم، مشاور فناوری اطلاعات سازمان غذا و دارو ابعادی جدید به این بحث میدهد. وی معتقد است که دیگر زمان «نه گفتن» به پلتفرمها نیست، بلکه زمان «قانونمند کردن» آنهاست. از دیدگاه مقدم، سازمان بهداشت باید به جای اینکه فقط نقش «پلیس» را بازی کند، نقش «راهنما» و «ناظر» را بر عهده بگیرد. وی اشاره میکند که اگر پلتفرمها را به رسمیت نشناسیم و برایشان چارچوب قانونی تعریف نکنیم، این بازار در سایه رشد میکند و هر چه بیشتر، خطرناکتر میشود. به قول مقدم، ساماندهی یعنی ایجاد یک پل ارتباطی بین داروخانههای مجاز و پلتفرمهای توزیع. یعنی اپلیکیشن نباید خودش نقش داروخانه را بازی کند، بلکه باید «ویترینی» برای داروخانههای قانونی باشد. این یعنی بازگشت به ریشه اصلی بهداشت: «ایمنی بیمار». اگر ساماندهی درست صورت بگیرد، کاربر هم از راحتی خرید آنلاین بهرهمند میشود و سازمان بهداشت هم میتواند هر قرص یا آمپولی که جابهجا میشود را رصد کند.
جنگ داروخانههای سنتی با اپلیکیشنها
در این میان یک بخش خاکستری در این گزارش، تقابل شدید داروخانههای سنتی با این پلتفرمهاست. داروسازانی که سالها با زحمت و هزینه داروخانه زدهاند، حالا میبینند که یک اپلیکیشن با چند کلیک، مشتریانشان را میرباید. این تضاد باعث شده که بسیاری از فعالان حوزه درمان، به شدت با هرگونه قانونی که به نفع پلتفرمها باشد، مخالفت کنند. اما واقعیت این است که مشتری امروز، دیگر حاضر نیست در ترافیک بماند یا در صفهای طولانی داروخانه منتظر بماند. در این خصوص مقدم معتقد است که راه حل، حذف یکی از این دو نیست، بلکه «همزیستی» است. یعنی داروخانههای سنتی باید یاد بگیرند چطور از این پلتفرمها به عنوان بازوی توزیع استفاده کنند تا هم درآمدشان حفظ شود و هم رضایت مشتری جلب شود.
آیا واقعاً نظارت ممکن است؟
حالا سوال اصلی این است: آیا سازمان بهداشت واقعاً توانایی ساماندهی این حجم از دادهها و جابهجاییها را دارد؟ ساماندهی روی کاغذ زیباست، اما در عمل با چالشهای بزرگی روبهروست. مثلاً زنجیره سرد دارو؛ چگونه میتوان مطمئن شد دارویی که توسط یک پیک موتوری در گرمای تابستان جابهجا میشود، کیفیتش را از دست نمیدهد؟ مقدم در این مورد هشدار میدهند که ساماندهی نباید فقط به «صدور مجوز» ختم شود. نظارت باید در تمام مراحل، از لحظه ثبت سفارش تا لحظه تحویل دارو به بیمار باشد. اگر سیستم نظارتی هوشمند نباشد، ساماندهی فقط یک تغییر نام است و ما دوباره با همان آشوب قبلی روبهرو خواهیم شد، اما این بار با برچسب «قانونی».
آیندهای به سوی یک اکوسیستم سلامت دیجیتال
اگر نگاهی به کشورهای پیشرو در عرصه سلامت بیندازیم، میبینیم که فروش آنلاین دارو دیگر یک گزینه نیست، بلکه یک استاندارد است. ما در ایران هم به سمتی میرویم که دیگر نمیتوانیم دارو را فقط در چهاردیواری یک مغازه ببینیم. آینده، متعلق به «اکوسیستمهای سلامت» است؛ جایی که پرونده الکترونیک سلامت بیمار، با نسخه پزشک و اپلیکیشن داروخانه متصل است و دارو دقیقاً در زمان نیاز، به دست بیمار میرسد. اما برای رسیدن به این نقطه، باید از «ترس از تغییر» عبور کنیم. ساماندهی که آقای مقدم بر آن تاکید دارند، در واقع اولین قدم برای خروج از دوران ابتدایی دیجیتال است. ما باید بپذیریم که تکنولوژی، ابزاری برای خدمت به انسان است، نه رقیبی برای نظام بهداشت.
پایان دوران هرجومرج، آغاز دوران نظم
باید بپذیریم که پلتفرمهای دارویی، چه بخواهیم و چه نخواهیم، بخشی از زندگی ما شدهاند. تلاش برای حذف آنها، فقط باعث ایجاد بازارهای سیاه و خطرناکتر میشود. راه نجات در همین «ساماندهی» است که آقای مقدم بر آن تاکید دارند؛ یعنی قانونی کردن مسیرها، شفاف کردن سودها و در اولویت قرار دادن جان بیمار و بالاخره اینکه امیدوار باشیم که در سالهای آینده، وقتی صحبت از خرید دارو میکنیم، دیگر از «ترس از داروهای تقلبی» یا «بستن اپلیکیشنها» حرف نزنیم، بلکه از یک سیستم منظم صحبت کنیم که در آن، تکنولوژی در خدمت سلامتی است و نه در خدمت سودهای کلان و سریع. جادهای که از آشوب به سامان میرسد، شاید سخت باشد، اما تنها راه نجات برای سیستم بهداشت و درمان کشور است.
