روزنامه هفت صبح، گروه بازار| سامانه برخط بازار متشکل ارزی در اولین روز اجرای نمایش خود چندان چالاک و سرحال نبود. انتظار بیشتری هم نمیرفت. بههرحال عملیات بانک مرکزی برای کنترل بازار ارز که تا حدودی جسورانه برنامهریزی شده، تازه شروع بهکار کرده و اگر فرض کنیم حجم تقاضا، سرعت عملکرد سامانه را کاهش داده، خیلی نباید به آن خرده بگیریم. سخنگوی بازار متشکل میگوید تلاشها برای رفع مشکلات سامانه ادامه دارد تا مردم بتوانند بهراحتی خرید ارز را از این بستر انجام دهند.
بهگفته مسعود توکلی، تا ظهر روز یکشنبه، ۱۹ هزار و ۴۳۴ نفر وارد سامانه شدند که بررسیهای انجام شده نشان میدهد، ۵۴ درصدشان فقط برای تست وارد سامانه شده بودند و همین موضوع باعث شد بار ترافیکی برای سامانه ایجاد شود و شاهد کندی عملکرد باشیم. طبق آمارها، برای هزار و ۶۰۰ نفر از متقاضیان نوبت دریافت ارز از سوی صرافیها صادر شده و نزدیک شش هزار نفر در انتظار تایید از سوی صرافیها هستند.
اما نهایتا باید پذیرفت بخش قابل توجهی از افراد برای تست تا مرحله تعیین صرافی پیش رفتهاند. با وجود کندی سرعت و اختلال در عملکرد سامانه، با وجود تعداد کم پاسخگویی به درخواستها و ابهامات زیاد در مورد برنامه فروش حضوری ارز در بانکها، بررسیهای هفت صبح نشان میدهد در روز نخست عملیات بانک مرکزی، خود دلالها قیمت دلار را نسبت به روز شنبه 14 آبان، 200 تومان کاهش دادند.
صرافیهای عضو بازار متشکل ارزی از روز شنبه، بر اساس بخشنامه بانک مرکزی، موظف به عرضه ارز از طریق سامانه برخط بازار متشکل ارزی هستند. سامانه برخط بازار متشکل، بهمنظور تسهیل فرآیند خرید ارز اشخاص حقیقی و صرفهجویی در وقت متقاضیان طراحی شده است. این گروه جهت ثبت درخواست خرید ارز میتوانند از طریق لینک my.ice.ir اقدام کنند. متقاضی خرید ارز پس از ورود به سامانه، میتواند از طریق ثبت کدملی و شماره موبایل، اطلاعات هویتی و درخواست خرید خود را ثبت کند.
در ادامه متقاضی با انتخاب نوع ارز، باید اقدام به انتخاب استان و شهر مورد نظر جهت دریافت ارز کند. سامانه برخط نزدیکترین صرافیهای فعال و با ظرفیت خالی را معرفی خواهد کرد. پس از انتخاب یک صرافی توسط متقاضی، اطلاعات درخواست برای صرافی منتخب ارسال میشود. در صورت تایید صرافی، پیامکی حاوی اطلاعات صرافی و تاریخ و ساعت مراجعه برای متقاضی ارسال میشود.
این پیامک حداکثر تا ۳۰ دقیقه پس از ثبت درخواست برای تقاضاهای ثبت شده در بازه زمانی ۱۰ تا ۱۶ ارسال خواهد شد و در صورتی که خارج از بازه زمانی مذکور تقاضایی ثبت شده باشد، متقاضی باید در بازه زمانی ۱۰ تا ۱۰ و ۳۰ دقیقه روز بعد منتظر دریافت این پیامک باشد. متقاضی پس از دریافت اطلاعات صرافی و تاریخ و ساعت مراجعه، باید شخصا با همراه داشتن کارت ملی و دو کارت بانکی به نام شخص، در زمان تعیین شده به صرافی مراجعه و ارز مورد نیاز را خریداری کند.
چرا میتوان از عملکرد بانک مرکزی انتقاد کرد؟
حمله بانک مرکزی برای کنترل بازار ارز، از دو جبهه انجام میشود. در مورد خرید از سامانه برخط بازار متشکل ارزی نکته مهم رعایت زمانبندی است. بهاین معنی که پس از ثبت درخواست، صرافی نیمساعت فرصت دارد تا تکلیف خریدار را مشخص کند. صرافی همچنین باید بازه زمانی را برای مشتری پیامک کند که در آن موعد تحویل ارز اعلام شده است. احتمالا خود رئیسکل بانک مرکزی هم قبول دارد دوستانش موقع تنظیم و برنامهریزی، کمی از واقعگرایی فاصله گرفتهاند.
همین مشکل را در برنامه فروش حضوری اسکناس در بانکها هم شاهد هستیم. چهار بانکِ ملی، تجارت، صادرات و ملت باید از یکشنبه ۱۵ آبان فروش ارز را حداکثر به مبلغ دو هزار یورو یا معادل آن به دلار و به نرخ اعلامی توسط اداره صادرات بانک مرکزی آغاز کنند. در بخشنامه مشخص نیست دقیقا چه کسانی میتوانند روانه شعبات اعلامی شوند و صرفا با نشاندادن کارت ملی معتبر، دو هزار یورو(یا معادل آن به دلار) تحویل بگیرد که تازه قیمت آن توسط اداره صادرات بانک مرکزی اعلام میشود.
قیمت یورو بین دلالهای بازار آزاد حدود 36 هزار تومان است ولی در بازار متشکل ارزی، آن را حداقل هزار و 600 تومان ارزانتر میفروشند. این اختلاف قیمت شاید در نگاه اول دردسرساز باشد. بیایید فرض کنیم بین افرادی که کارت ملی بهدست، موفق میشوند از بانک معادل دو هزار یورو تحویل بگیرند، گروهی ذوقزده و خوشحال راه بازار آزاد را در پیش بگیرند و بهوسوسه اختلاف قیمت دلار آزاد و دلار سهمیهای جدید، آنها را بفروشند.
خبری از سختگیریهای پیشین در کار نیست. قبلا برای اثبات واجد شرایط بودن باید مدارکی مثل پاسپورت و ویزا ارائه میکردند. در مقطعی حتی کار به ارائه کپی بلیط مهر شده هواپیما توسط آژانسهای هواپیمایی کشید. با این حال طبق بخشنامه جدید، از روز یکشنبه ۱۵ آبان، متقاضیان دریافت ارز میتوانند صرفا با کارت ملی بالای 18 سال، یک سیمکارت و کارت بانکی بهنام خودشان از ۳۱ شعبه منتخب، با قیمت پایینتر از بازار آزاد، معادل دو هزار یورو اسکناس تحویل بگیرند ولی وسوسه فروش آنها به سراغشان بیاید.
چرا؟ چون تفاوت قیمت این دو اسکناس در شرایط خاص بهمعنای حداقل سه میلیون سود در یک روز است. بررسیها نشان میدهد تا ساعت ۱۴ روز یکشنبه در بازار متشکل معاملات ارزی یورو و دلار معادل هم و با نرخ 34 هزار و 400 تومان عرضه میشد. به این ترتیب خرید دو هزار یورو با نرخ بازار متشکل ارزی، تقریبا 68 میلیون و ۸۰۰ هزار تومان هزینه داشت. قیمت همین مقدار یورو در بازار آزاد، تقریبا ۷۲ میلیون تومان است. یعنی تنها در یک روز میتوانید سه میلیون سود کسب کنید.
چرا عملکرد بانک مرکزی مثبت است؟
نظریه دیگری در دفاع از اقدام بانک مرکزی وجود دارد. ایسنا مینویسد: برخی افراد با اشاره به سوءاستفاده عدهای از سهمیه دو هزار یورویی توصیه میکنند بانک مرکزی سهمیه ارز با کارت ملی را حذف کند. برای بررسی نتایج این توصیه باید تجربه دو بار حذف این سهمیه ارزی را مرور کرد. اوایل نیمه دوم سال 99 و در آبان سال 1400 بانک مرکزی سهمیه ارز با کارت ملی را حذف کرد. نتیجه این اقدام در هر دو بار فقط افزایش نرخ ارز بود. حذف سهمیه دو هزار یورویی ارز به دو دلیل موجب افزایش نرخ ارز میشود.
دلیل اول اثر روانی این اقدام است. وقتی سهمیه ارز با کارت ملی حذف میشود، پیام آن به مردم محدودیت ارز است. همین مسئله تقاضای سوداگری ارز را بالاتر میبرد. دلیل دوم، رفتن تقاضای ارز از بازار رسمی به بازار غیررسمی است. باتوجه به اینکه خارج از بازار رسمی امکان خرید ارز وجود دارد، تقاضای ارز به سمت بازار غیررسمی میرود. در نتیجه بازار رسمی از رونق میافتد و بازار غیررسمی بهشدت رونق میگیرد. با رونق گرفتن معاملات در بازار غیررسمی، درواقع فرمان بازار ارز از دست بانک مرکزی و بخش رسمی به بخش غیررسمی منتقل میشود و بازار غیررسمی بهراحتی برای کسب سود بیشتر نرخ ارز را مدام بالا میبرد.
کامران ندری، کارشناس اقتصادی و فعال بازار ارز هم از طرح فروش آنلاین ارز دفاع میکند: برای مدیریت تقاضاهای بازار ارز باید تقاضاهای واقعی به رسمیت شناخته شوند. بهعنوان مثال، در حال حاضر دانشگاههایی که مورد تایید وزارت علوم نیستند، بانک مرکزی و وزارت علوم آنها را برای فروش ارز به رسمیت نمیشناسد و دانشجویان این دانشگاهها مجبور میشوند برای رفع نیاز خود وارد بازار آزاد شوند. صرافیها هم نمیتوانند برای شخصی حواله ارزی انجام دهند و فقط فروش نقدی ارز دارند که این موضوع باعث میشود نیازها به سمتی برود که تحت نظارت بانک مرکزی و نهادهای رسمی نباشد.
فروش آنلاین ارز این امکان را به صرافیها میدهد که مشتری از بستر بازار متشکل ارزی به آنها منتقل شود و شائبهای در این رابطه ایجاد نکند که ممکن است این افراد برای سفتهبازی ارز بخرند، زیرا در حال حاضر بیشتر متقاضیان ارز در بازار اینگونه هستند که ارز سهمیهای را از صرافیها میخرند و در بازار آزاد میفروشند و متقاضیان واقعی ارز نیستند.
هرچند به اعتقاد ندری اقداماتی چون عرضه ارز در سامانه برخط، در کاهش و ثبات نرخ ارز خیلی اثرگذار نیست. خبرگزاری فارس هم در گزارشی، تشدید عرضه ارز را راهکار موقتی معرفی کرده است: تنها در صورتی میتوان انگیزه سوداگری در بازار داراییها را از بین برد که بخش عمده سود سوداگر بهعنوان مالیات از او گرفته شود. در غیر این صورت مالیات 35 درصد صرفا دولت را در سودِ سوداگر شریک خواهد کرد.
شرایط فروش ارز بهصورت اسکناس در بانکها
بخشنامه بانک مرکزی تقریبا واضح است؛ در آن قید شده در راستای تسهیل در تامین تقاضای ارز بهصورت اسکناس در سرفصل مصارف خدماتی سایر (سرفصل ۲۴)، بانکهای ملی، تجارت، ملت و صادرات مجاز هستند با شرایط خاص به متقاضیان ارز بفروشند.
در بند اول بخشنامه تکلیف میزان ارز قابل فروش مشخص شده است: حداکثر به مبلغ دو هزار یورو یا معادل آن به دلار و به نرخ اعلامی توسط اداره صادرات این بانک. همچنین برای فروش ارز در قالب اسکناس فقط یک شرط دیده میشود: فروش ارز در سرفصل خدماتی سایر، صرفاً به اشخاص حقیقی بالای ۱۸ سال امکانپذیر است.
قرار است ارز مورد استفاده در این طرح از محل منابع داخلی بانک، بازار متشکل معاملات ارزی و اسکناس خریداری شده بابت ارز حاصل از صادرات تامین شود و درصورت نیاز، بانک مرکزی هم به توزیعکنندگان کمک میکند. بهطور طبیعی خریداران ارز در قالب اسکناس، میپذیرند که یک فعالیت اقتصادی را زیر چتر نظارت بانک مرکزی انجام دادهاند. با توجه به اینکه فروش ارز با ارائه کارت ملی متقاضی امکانپذیر است، شناسایی مشتری بر حسب ضوابط ابلاغی صورت میپذیرد:
بانک مکلف است قبل از فروش ارز، نسبت به ثبت مشخصات متقاضی (شماره ملی) در سامانه نظارت ارز (سنا) تحت عنوان «سرفصل خدماتی- سایر» (کد سرفصل ۲۴) اقدام کرده و پس از اخذ تاییدیه از سامانه سنا، نسبت به فروش ارز به متقاضی اقدام کند. پس باید آمادگی این موضوع را داشته باشید که مثل آخرین عرضه سکه، پس از مدتی سراغ متقاضیان بیایند و در صورت فروش اسکناسهای دلار یا یورو، مالیات مطالبه کنند.
