روزنامه هفت صبح ، عبدالله شهبازی | پیشینه حاج میرزا آقاسی پیش از حضور او در ایران چندان روشن نیست. طبق روایات مندرج در برخی منابع دوران قاجاریه گویا به طایفه بیات مقیم ایروان تعلق داشت؛ در نوجوانی در عتبات اقامت گزید و به سلک دراویش نعمتاللهی درآمد. مقارن با تاختوتاز وهابیون در منطقه و یورش ایشان به کربلا به تبریز رفت، به حلقه درویشان این شهر پیوست و شهرتی به دست آورد. زندگینامه مستند حاج میرزا آقاسی تنها از این زمان آغاز میشود. او در عهد حکومت عباس میرزا نایبالسلطنه در آذربایجان به دستگاه وزیر او، میرزا بزرگ قائممقام، راه یافت. پس از درگذشت میرزا بزرگ (۲۵ ذیقعده ۱۲۳۷ق./ ۱۸۲۱م.)، پسر باکفایتش، میرزا ابوالقاسم قائممقام، حاج میرزا آقاسی را از دستگاه حکومتی راند. آقاسی به خوی رفت و نزد امیر خان سردار، دایی عباس میرزا و حاکم خوی که با قائممقام دشمنی داشت، اقامت گزید.
یکی دو سال بعد، در حوالی سال ۱۲۴۰ق./ ۱۸۲۴م.، با وساطت امیرخان سردار، حاج میرزا آقاسی بهعنوان معلم پسران عباس میرزا، از جمله محمد میرزا (محمد شاه بعدی)، منصوب شد. در این دوران، حاج میرزا آقاسی تأثیری شگفت بر محمد میرزا برجای نهاد و او را تمام و کمال به سلک درویشان درآورد. در دوران تشدید تعارض ایران و روسیه، حاج میرزا آقاسی و حیدرعلی خان شیرازی، پسر محمدعلی خان جدیدالاسلام و برادرزاده حاج ابراهیم خان کلانتر (نیای خاندان قوام شیرازی)، از کسانی بود که آتش فتنه را دامن میزدند و قائممقام را به دلیل تلاشش برای حل و فصل مسالمتآمیز ماجرا به همدستی با روسها متهم میکردند. حیدرعلی خان شیرازی مدتی مهردار عباس میرزا بود و از دشمنان سرشناس قائممقام. او همان کسی است که قائممقام در هجوش خطاب به عباس میرزا چنین سرود:
«از آن دم کاین جهود بدقدم را بسط ید دادی/ ترا زحمت پیاپی، درد و محنت دم به دم باشد / سپید نر که داری با سیاه ماده سودا کن/
که باجی خوشقدم بهتر ز حاجی بدقدم باشد»
(«باجی خوشقدم» نام کنیز سیاه عباس میرزا است. منظور از «حاجی بدقدم» حاج میرزا آقاسی است.)
این ماجرا سرانجام در سال ۱۲۴۲ق. به تبعید قائممقام به مشهد و جنگ دوم ایران و روسیه انجامید. آقاسی در کنار فرزندان عباس میرزا در جبهههای جنگ حضور داشت. جنگ دوم ایران و روسیه با رسوایی پایان یافت و خیراندیشی و تدبیر قائممقام را آشکار کرد. نقش حاج میرزا آقاسی و حیدرعلی خان در این فتنه تا بدانجا بود که فتحعلی شاه در نامهای به عباس میرزا توصیه کرد که «باز به حرف بیمایهای مانند حاجی آقا و حیدرعلی خان بنای برهمزنی با همسایه را نگذارد.»
حاج میرزا آقاسی در دوران صدارتش ثروتی عظیم اندوخت و بهعلاوه بخش مهمیاز خزانه کشور را صرف گسترش شبکه قنوات و خریدهای نظامیاز فرانسه کرد. ملا قربانعلی بیدل قزوینی، شاعر اهل بیت، سیاستهای حاج میرزا آقاسی را چنین توصیف کرده است:
«نگذاشت برای شاه حاجی درمی شد صرف قنات و توپ هر بیش و کمی/ نه مزرع دوست را از آن آب نَمی نه خایه خصم را از آن توپ غمی»
قائممقام در توصیف زهدفروشی حاج میرزا آقاسی چنین سروده است: «زاهد چه بلایی تو که این رشته تسبیح / از دست تو سوراخ به سوراخ گریزد/ خلق ار همه دنبال تو افتند عجب نیست/ یک گله ندیدم که ز سلاخ گریزد»
