روزنامه هفت صبح، نگین باقری| اولین بار چند هفته پیش همراه اول و آسیاتک گزارشهایی از ضربه مالی شوک قطع اینستاگرام دادند. آماری که البته وزیر ارتباطات دولت قبول نداشت و آنقدر هم دقیق نبود که بشود راحت به همه اپراتورهای دیگر تعمیم داد. بعد از این دیگر هیچ گزارش رسمی درباره این موضوع نیامد تا روز چهارشنبه که مرکز ملی فضای مجازی اطلاعات رسمی از میزان خسارت این اتفاق ارائه کرد.
محتوایی که البته با این نیت تهیه نشده بود ولی از لابهلای سطور گزارش آن میشد به این سرنخ رسید که بالاخره با فیلتر شدن اینستاگرام به کسبوکارها که هیچ، به اپراتورهای اینترنتی چقدر ضربه زده شده؟ بررسی این گزارش نشان میدهد که اگر اینستاگرام فیلتر بماند، اپراتورهای اینترنتی سالی 30هزار میلیارد تومان از کف خواهند داد. با این حال مرکز ملی فضای مجازی اعتقاد دارد این عدد سهم زیادی از تولید ناخالص داخلی ندارد. نظری که ممکن است نشاندهنده اختلاف عقیده این نهادهای متنفذ و قدرتمند درباره رفع فیلتر اینستاگرام باشد.
یک: اگر برایتان این سوال پیش آمده که اینستاگرام چطور به اپراتورها سود میرساند، این توضیحات مقدماتی را باید بدانید که ما به ازای هر بازدید از استوری یا پست اینستاگرامی، حجم دیتایی مصرف میکنیم که پیشاپیش بابت آن به اپراتورها پول پرداختهایم. با ضربه به اینستاگرام، دیگر این حجم از اینترنت را از اپراتورها نمیخریم و در نتیجه ضربهای به این اپراتورها وارد میکنیم. ابعاد این ضربه چقدر است؟در گزارش اینطور نوشته شده بود که سهم ترافیک اینستاگرام از کل حجم بازار فروش ترافیک توسط کاربران ارتباطی ثابت و سیار ۵۰ درصد بوده و معادل ۳۰هزار میلیارد تومان در سال جمعبندی شده است ولی این تنها ضربه قطع دستیابی به اینستاگرام نیست.
دو: بر اساس این گزارش درآمد دیگری که این مدت آسیب دیده، درآمد کسب و کارهای فعال در اینستاگرام بوده که شامل صفحات فروش البسه و پوشاک، هنرهای تجسمی و دستی، لوازم آرایشی و بهداشتی، زیورآلات، خدمات آموزشی و … میشود. حجم بازار این گروه 25هزار میلیارد تومان تخمین زده شده.
سه: دومین لایهاز کسبوکارهایی که با اینستاگرام به درآمد میرسید شامل محصول فعالیت خدماتی همچون خدمات تبلیغاتی، خدمات پشتیبانی مشتریان، خدمات لجستیک، خدمات راهکار جامع و… میشد که حجم بازار آن 15 هزار میلیارد تومان بود.
درنتیجه اگر این اعداد را جمع بزنیم میبینیم که حجم بازار اینستاگرام در ایران در سال ۷۰هزار میلیارد تومان است و اگر اینستاگرام برای همیشه فیلتر بماند منجر به این میشود که این 70هزار میلیارد تومان چرخش اتفاق نیفتد. تفسیر مرکز ملی فضای مجازی اما این بوده که اگر بخشهای فاقد آمار را به صورت تخمینی به این 70هزار میلیارد تومان اضافه کنیم، عددی به دست میآوریم که حداکثر ۷.۳ درصد از اقتصاد دیجیتال کشور را تشکیل خواهد داد. البته شاید 7.3درصد عدد کمی باشد اما 30هزار میلیارد تومان درآمدی که اپراتورها از این راه داشتند، رقم قابل چشمپوشی نیست. برای همین هم این موضوع در ادامه ممکن است منجر به اختلافنظری بین مرکز ملی فضای مجازی و اپراتورها درباره اهمیت اینستاگرام و تصمیمگیری درباره رفع فیلتر شدن آن بشود.
ممکن است شما هم به این 7.3درصد شک کنید ولی پیش از این هم معاون وزیر صنعت گفته بود که فقط سه درصد از فروشها از مسیر اینستاگرام است. البته تخمین این عدد کار راحتی نیست. چه بسا قبلا مرکز تجارت الکترونیک عدد کاملا متفاوتی داده و گفته بود ۸۴درصد کسبوکارها از اینستاگرام برای تبلیغات و فروش استفاده میکنند. در هر صورت طبق روایت مرکز ملی فضای مجازی این ۷.۳درصد، نسبت حجم بازار اینستاگرام به کل اقتصاد دیجیتال کشور بوده و سهم اقتصاد اینستاگرام نسبت به تولید ناخالص داخلی بسیار کمتر از این مقدار است.
چهار: در ادامه این گزارش، توضیحات بیشتری باز درباره درآمدهای اینستاگرامی آمده. بالاتر گفته شد حجم بازار کسبوکارهای خرد برابر با 25 هزار میلیارد تومان بوده. این عدد از چه روشهایی به دست آمده: از بازار مشاغل خرد، مشاغلی که عضو صنف هستند و مشاغلی که فقط در اینستاگرام تولید محتوا میکنند.
مشاغل خرد شامل حدودا 415 هزار پیج میشود. منظور از این «کسبوکارهای خرد» کسبوکارهای خانگی و مشاغل زیرپلهای بوده که قبلا درباره آنها گفته شده بود 27درصدشان (اکثریتشان) پوشاک میفروشند. درباره آنها اطلاعات جالب و جدید دیگری هم داریم که آن را رئیس کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی ایران روز قبل به خبرآنلاین گفته بود. بر اساس اظهارات او «گزارشی وجود دارد که نشان میدهد در حال حاضر ۳۱۰ تا ۴۷۰ هزار سفارش در روز در اینستاگرام وجود دارد که ارزش هر سفارش بین ۱۶۰ تا ۱۸۵ هزار تومان است. حالا اگر من به طور میانگین محاسبه کنم و ۴۰۰ هزار سفارش در روز را در ۱۷۰ هزار تومان ضرب کنم، به ۶۸میلیارد تومان در روز میرسم.»
یک نکته جالب دیگر هم در مصاحبه خبرآنلاین وجود داشت. در حالی که بدنه رسمی حاکمیت برای تبلیغ پلتفرمهای داخلی مثال چین را میآورد، به گفته این رئیس کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی «ما ایران ۸۰ میلیون نفری با تولید ناخالص ملی ۲۰۰ میلیارد دلاری را با کشور ۱.۵میلیارد نفری با تولید ناخالص داخلی ۲۰۰ تریلیون دلاری چین نمیتوانیم مقایسه کنیم. در حوزه صنایع سنتی هم شرکتهای چینی برای برقراری تماس و ارتباط با طرفهای خارجی، از پلتفرمهای جهانی استفاده میکنند. من تاکنون ندیدم که یک چینی بگوید ویچت نصب کن.. درنتیجه اگر این کسبوکارها از دست رود، ما دوباره با ابربیکاری جدیدی روبهرو میشویم چرا وقتی که وقتی یک میلیون نفر اشتغال مستقیم اینستاگرام باشد، عدد ۹ میلیون نفری که اعلام شده، بیراه نیست.»
به جز این کسبوکارهای خرد، مشاغل صنفی هم در تولید آن 25 هزار میلیارد تومان تاثیر دارند که شامل آن صنفهای مجوزدار میشوند که از شبکههای اجتماعی به عنوان بستری برای بازاریابی استفاده میکنند. فروش اصلی این دسته از مشاغل در خارج از اینستاگرام و با استفاده از درگاههای پرداخت اختصاصی یا به صورت حضوری انجام میشود.
گروه سوم هم مشاغل محتوایی هستند که دیگر کالا نمیفروشند بلکه به واسطه ارائه یک خدمت در این بازار 25 هزار دلاری که بالاتر حرف آن در میان بود تاثیر میگذارند. نکته جالب اینکه حدود ۶۰ درصد از مشاغل ایجاد شده در اینستاگرام در این بخش قرار دارند ولی حجم بازار این گروه ۷.۵ درصد از کل این 25 هزار میلیارد تومان است.
پنج: در ادامه این گزارش به موضوعهای دیگری هم باز اشاره شده که به صورت غیر تلویحی، موضع کارگروه فضای ملی مجازی را نسبت به اینستاگرام نشان دهد. براساس پیمایش ملی که در شهریورماه سال جاری انجام شده، تنها ۶.۴ درصد از شهروندان خرید اینستاگرامی را ترجیح میدهند و دلایلی از قبیل بیاعتمادی نسبت به فروشنده و تحویل کالا (۳۹ درصد)، تحویل کالا با مشخصات متفاوت (۱۱ درصد) تأخیر در تحویل کالا (۳ درصد) و عدم امکان شکایت و پیگیری تخلفات (۸ درصد) بهعنوان مهمترین دلایل بیاعتمادی به خرید اینستاگرامی ذکر شده است.
شش: گزارشی که سکوهای داخلی دادهاند این است که بیش از یک میلیون کسبوکار خرد در 10سکوی داخلی مشغول به فعالیت هستند که برابر با بیش از ۶۰ درصد از کسبوکارهای خرد میشوند. این همان نکتهای بود که مرکز ملی فضای مجازی را مجبور به انتشار این گزارش کرد و تاکید کرد که در رسانهها کلمه «خرد» آن جا افتاده بود و به غلط این تصویر پیش آمد که 60درصد از همه کسبوکارها وارد پلتفرمهای داخلی شدهاند اما به گفته این مرکز منظور فیروزآبادی فقط 60درصد از کسبوکارهای خرد بوده و این رقم شامل کسبوکارهای اینترنتی مشاغل صنفی و مشاغل محتوایی نمیشود.
هفت: قسمت نهایی این گزارش هم به کاربران شبکههای اجتماعی برمیگردد که باز هم ادعا شده 23میلیون نفر کاربر برابر با 41.8درصد از کاربران کشور عضو پیامرسانهای داخلی شدهاند.
