روزنامه هفت صبح، فاطمه رجبی | بعد از اعتراضات دیماه سال ۱۳۹۶ وزارت کشور پژوهشی انجام داد که بر اساس آن رحمانی فضلی، وزیر کشور وقت در گفتوگو با روزنامه ایران گفت که به غیر از نارضایتیهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، برای اولینبار یک عامل جدید هم به عوامل نارضایتی افزوده شده و آن «شکاف عمیق نسلی» در ایران است. به گفته رحمانی فضلی، نسلی که حالا به سن کنشگری سیاسی رسیده و از طریق اینترنت، دسترسی بیحد و حصری هم به جهان و اطراف خود دارد، متفاوت عمل خواهد کرد.
اینجاست که میفهمیم چرا امروز بیشتر از همیشه عبارت «دهه هشتادیها» را میشنویم اما بد نیست بدانید که این نسل که حالا در ایران توجه میطلبند و خواستههایشان را به رخ میکشند نه فقط در ایران که در بسیاری از کشورها تفاوتهای خودشان را ثابت کردهاند. اصلا اصطلاح نسل z از تحلیلهای جامعهشناسان آمریکایی شروع شد. آنها عنوان نسل زد یا نسل اینترنت را به متولدان سالهای ۱۹۹۷ - ۲۰۱۰ میلادی دادهاند و میگویند ویژگیهای بسیار متفاوت آنها با نسلهای قبل را نباید نادیده گرفت.
چند نفر هستند؟
شهلا کاظمی پور، جمعیتشناس اخیرا در مصاحبهای تعداد افرادی که تحت عنوان نسل زد دستهبندی میشوند حدود ۲۰میلیون نفر میداند البته او معتقد است که دهه نودیها را هم میتوان در همین گروه جا داد و به این ترتیب تعداد افراد این نسل در ایران به بیشتر از ۳۰میلیون نفر میرسد چون خود دهه نودیها به تنهایی ۱۴میلیون نفر هستند و این یعنی ما و هر کس دیگری که برای آینده ایران برنامهریزی میکند نیاز بسیاری به شناختن ویژگیهای مشترک آنها دارد.
ما چه چیزی از نسل Z میدانیم؟
شاخ، ستون، شت، کیوت، موود، نوب، حاجی گنگت بالاست و از این دست جملات را لابهلای گفتوگوی متولدین این نسل به دفعات میتوان شنید. اگر کسی از یک یا دو نسل قبل (یک دهه شصتی) به گفتوگوی نسل Z گوش دهد احتمالا معنی بعضی از اصطلاحات را به درستی درک نکند و اگر به پلیلیستهای آنها نگاه کند نام گروههای موسیقی و خوانندگانی را خواهد یافت که هرگز نشنیده و یا موسیقیشان را به سختی میتواند تحمل کند اما اصلیترین ویژگیای که نسل Z را از نسلهای قبلی خود متفاوت میکند تاثیرپذیری عمیق آنها از فناوری به ویژه فناوری اطلاعات و ارتباطات یا در یک کلام دنیای اینترنت است.
نسل Z تمام عمر خود را با اینترنت و گوشیهای هوشمند و بازیهای رایانهای گذرانده و بیشتر از نسلهای قبلی خود با اینترنت و فناوری احاطه شده است. نکته مهم این است که این فضا به این نسل امکان میدهد تا با کسانی که نمیشناسند از فرهنگها و کشورهای مختلف تعامل برقرار کنند و در این تعاملات هر طور که دلشان میخواهد خود را بروز دهند. طبق آمار مرکز ایسپا در سال ۱۳۹۷ چیزی حدود ۵۵درصد از نوجوانان و ۸۱درصد از افراد ۱۸ - ۱۹ سال ایرانی عضو یک شبکه اجتماعی بودهاند.
همین نظرسنجی به نوعی نشان میدهد که چیزی که برای نسل Z مهم است داشتن محبوبیت میان دایره بزرگی از دوستان و حضور در میان شبکههای ارتباطی از افراد مختلف است آن هم به صورت آنلاین. آنها برای جذب فالوئر ساعتها زمان میگذارند. با دوستان مجازی خود احساس صمیمیت زیادی میکنند و بیش از حد اطلاعات شخصی را در میان میگذارند.
خواستههای بیحد و مرز
همین ویژگی ارتباطی در نسل z باعث میشود که آنها خودشان را بیشتر از هر نسل دیگری شهروند جهان بدانند نه شهروند یک شهر یا کشور خاص. این موضوع دیدگاههای اجتماعی و سیاسی آنها را تحت تاثیر قرار داده و خواستههای آزادی و عدالتخواهی و جهانیشدن در آنها را از نسلهای قبل بیشتر کرده است. این ارتباط جهانی همچنین آنها را در معرض چالشهای جهانی مثل تغییرات اقلیمی، جنگ، فقر، نزاعهای اتمی، ناامنی آبی و غذایی، حقوق بشر، عدالت جنسیتی، پناهجویان و … قرار داده است.
درس خواندن سیری چند؟
تحقیقات جهانی نشان میدهد که نسل z در اغلب کشورها تمایل بسیار کمتری به دانشگاه رفتن و درس خواندن نشان میدهد. اگر زمانی برای کسب درآمد و پیدا کردن کار، داشتن مدرک دانشگاهی الزامی بود اما نسل Z متوجه شده که امروزه با تغییر فضای کسبوکار، رویکرد مدرکمحوری به مهارتمحوری تبدیل شده و دیگر لازم نیست برای رسیدن به هر مقصدی از مسیر دانشگاه گذشت.این نسل فهمیده که با یادگیری مهارتهایی که در بازار مشتری دارد آن هم به صورت خودآموز و بعد از کسب کمی تجربه میتواند شروع به کسب درآمد کند.
جالب است بدانید که سخنگوی سازمان سنجش کشور در سال ۱۴۰۰ اشاره کرده بود که در کنکور آن سال از میان یک میلیون و هشتاد و دو هزار داوطلب مجاز به انتخاب رشته، پانصد و سی هزار نفر انتخاب رشته کردند. آمار سال ۹۹ هم چیزی در حدود همان ۵۳ درصد بوده است. این یعنی نیمی از نسل Z هایی که میتوانستند وارد دانشگاه شوند نمیخواهند دانشگاه بروند.
این امر باعث شده است که نیمی از ظرفیت دانشگاههای کشور خالی بماند چراکه به گفته رئیس سازمان سنجش آموزش کشور ظرفیت دانشگاههای کشور در سال ۱۴۰۰ یک میلیون نفر است و انتخاب رشته پانصد و سی هزار نفری، یعنی خالی ماندن نیمی از ظرفیت دانشگاهها و خود این، دانشگاهها را با کاهش درآمد و ساختمانهای پرخرج ولی بیاستفاده مواجه کرده است.
سیاست آزادی شخصی
پژوهشها نشان میدهند که نسل Z معتقد به آزادی شخصی است. جالب اینکه در حالی که نسل قبل از نسل z فاصله زیادی از دیدگاههای چپ داشتند و به نوعی چپ زده شده بودند. این نسل در حالی که قیود اجتماعی را چندان نمیپذیرند اما به سرمایهداری هم روی خوش نشان نمیدهند.
بر اساس گزارشی که توسط اندیشکده دست راستی موسسه امور اقتصادی (IEA) در انگلیس منتشر شده، جوانان نسل z بریتانیا به طور قطعی به سمت چپ گرایش پیدا کردهاند. تقریبا ۸۰درصد آنها سرمایهداری را مقصر بحران مسکن در آن کشور میدانند، ۷۵درصد معتقدند بحران تغییرات اقلیمی به طور خاص یک معضل ناشی از سرمایهداری است و در مجموع، ۶۷درصد آنها میخواهند در یک سیستم اقتصادی سوسیالیستی زندگی کنند. به همین دلیل جامعهشناسها میگویند که این نسل را نمیتوان مثل نسلهای قبل دستهبندی کرد.
