سلامت قلب در روزهای نخستین تولد، نقشی تعیینکننده در مسیر رشد و تکامل هر نوزادی دارد. به همین دلیل، کارشناسان همواره بر این نکته تأکید دارند که والدین با دقت به علائم اولیه و ظاهراً ساده، میتوانند مسیر تشخیص و درمان را برای فرزندشان هموار کنند. یکی از مهمترین این نشانهها، تغییر رنگ لبها، زبان و رفتار کودک است که میتواند خبر از یک مشکل جدی قلبی بدهد.
قلب سالم، پایه رشد طبیعی؛ دو دسته کلی بیماری قلبی در کودکان
بر اساس گزارش منتشر شده از خبرگزاری ایمنا، هر گونه اختلال در عملکرد قلب میتواند تأثیرات گستردهای بر سلامت کلی و زندگی روزمره نوزادان و کودکان بر جای بگذارد. در این میان، نقش والدین و مراقبان در شناسایی نشانههای اولیه حیاتی است؛ چراکه یک تشخیص زودهنگام میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
به گفته کارشناسان، بیماریهای قلبی کودکان در دو مسیر کلی ظاهر میشوند. گروهی از آنها از بدو تولد وجود دارند و در دوران جنینی شکل گرفتهاند و گروه دیگر در طول دوران نوزادی و کودکی و بر اثر عوامل محیطی یا اکتسابی بروز میکنند. همین دستهبندی ساده، یک راهنمای عملی برای برنامهریزی مراقبتها و غربالگری دقیق در اختیار خانوادهها قرار میدهد.
چالش تشخیص؛ وقتی علائم بصری گولزننده هستند
تشخیص اولیه بیماریهای قلبی همیشه کار سادهای نیست. درست است که بعضی اختلالات با علائم ظاهری مانند تغییر رنگ زبان، لبها یا ناخنها خود را نشان میدهند، اما بعضی دیگر بدون هیچ نشانه بصریِ مشخصی پیش میروند. در چنین مواردی، استفاده از ابزارهای پزشکی و معاینات تخصصی میتواند تفاوت بین تشخیص به موقع و تأخیر در درمان را رقم بزند.
گفتوگوی تخصصی؛ فوق تخصص قلب کودکان چه میگوید؟
علیرضا احمدی، فوق تخصص قلب کودکان، در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، با صراحت اعلام کرده است: «بیماریهای قلبی در کودکان و به ویژه در نوزادان و شیرخواران به دو گروه کلی تقسیم میشوند؛ گروهی از بیماریها از بدو تولد وجود دارند و در دوران جنینی و هنگام شکلگیری قلب ایجاد شدهاند و گروه دیگر بیماریهای اکتسابی هستند که ممکن است در مراحل بعدی نوزادی، شیرخوارگی یا کودکی به دلیل عوامل مختلف بروز کنند.»
این فوق تخصص در ادامه توضیح داده که بیماریهای قلبی مادرزادی خود به دو زیرگروه تقسیم میشوند: «بعضی از این بیماریها با علائم کبودی مشخص میشوند و بعضی نیز بدون کبودی هستند؛ منظور از کبودی، سیانوز مرکزی است که در زبان و ناخنها قابل مشاهده است و والدین میتوانند با دقت به این تغییر رنگ، آن را تشخیص دهند.»
هشدار مهم: ظاهر گولزننده بعضی بیماریها
احمدی با اشاره به یک نکته بسیار مهم گفته است: «بعضی بیماریهای قلبی که همراه با کبودی هستند، در اوایل نوزادی ظاهر گولزنندهای دارند و ممکن است به دلیل سطح اکسیژن خون بالاتر از حد بحرانی، تشخیص با چشم دشوار باشد.» به همین دلیل، تأکید او بر این است که «تمام نوزادان از بدو تولد غربالگری شوند.»
غربالگری جنینی و ابزارهای تشخیصی پس از تولد
این متخصص قلب کودکان با بیان اینکه غربالگری بیماریهای قلبی نوزادان از دوران جنینی نیز امکانپذیر است، به ویژه در مواردی که علائم یا عوامل خطری در مادر وجود داشته باشد، ادامه داده است: «در این صورت، متخصصان زنان نوزاد را به تیم قلب ارجاع میدهند و با انجام اکوکاردیوگرافی میتوان تشخیص داد که آیا بیماری قلبی وجود دارد یا خیر.»
او در خصوص ابزارهای پس از تولد توضیح داده است: «پس از تولد، اندازهگیری سطح اکسیژن خون نوزاد با دستگاه پالساکسیمتر، در دست راست و یک پای نوزاد انجام میشود که دستورالعمل خاصی دارد و برای تشخیص بیماریهای قلبی شدید بسیار مفید است. این روش به دلیل اینکه بعضی بیماریها با چشم قابل تشخیص نیستند، امکان شناسایی زودهنگام بیماریهای قلبی را فراهم میکند.»
تمام بیماریهای قلبی از بدو تولد مشخص نمیشوند؛ هشدار به والدین
فوق تخصص قلب کودکان با بیان یک هشدار جدی به والدین اضافه کرده است: «علاوه بر پالساکسیمتر، بررسی وضعیت فیزیکی نوزاد، رنگ لبها و زبان، وضعیت تنفس و معاینه قلب برای شنیدن صدای اضافی از دیگر اقدامات غربالگری است که در صورت مشاهده هر گونه علامت غیرطبیعی، نوزاد باید به پزشک ارجاع داده شود.»
او تأکید کرده است: «تمام بیماریهای قلبی نوزادان از بدو تولد مشخص نمیشوند، زیرا بعضی مشکلات به دلیل تغییرات گردش خون بعد از تولد و وجود سوراخ بیضی یا مجرای شریانی که در دوران جنینی طبیعی هستند، تا ماههای اول زندگی علائم آشکار نشان نمیدهند و به همین دلیل والدین باید با علائم هشداردهنده در سنین مختلف آشنا باشند و در صورت مشاهده هر نشانه غیرعادی، به پزشک متخصص مراجعه کنند.»
علائم هشداردهنده در نوزادان و کودکان بزرگتر
احمدی در ادامه به تفکیک علائم در گروههای سنی مختلف پرداخته و گفته است: «در نوزادان، مهمترین نشانهها شامل وضعیت عمومی و رفتار نوزاد است. نوزاد مبتلا به بیماری قلبی ممکن است بیحال باشد، هنگام شیرخوردن زود خسته شود، عرق کند و دور لبها یا صورتش کبود شود. همچنین توقف یا کندی رشد در قد و وزن از علائم مهم است.»
او در خصوص کودکان بزرگتر نیز هشدار داده است: «در کودکان بزرگتر، خستگی زودرس در فعالیتهای روزمره، درد قفسه سینه هنگام فعالیت، سرگیجه، تپش قلب و حتی بیهوشی در هنگام ورزش از علائم هشداردهنده بیماری قلبی محسوب میشوند و والدین باید در مواجهه با این نشانهها توجه دقیق داشته باشند و اقدامات تشخیصی لازم را پیگیری کنند تا سلامت قلب فرزندشان تأمین شود.»
خلاصه: از جنین تا کودکی، مسیر مراقبت قلبی
نکته نهایی اینکه بررسی سلامت قلب از دوران جنینی امکانپذیر است و در صورت وجود عوامل خطر در مادر یا نشانههای غیرطبیعی، متخصصان میتوانند مادر باردار را به تیم قلب ارجاع دهند. انجام اکوکاردیوگرافی پیش از تولد، مسیر مراقبتهای پزشکی را برای بعد از تولد مشخص و آمادگی لازم برای درمان به موقع را فراهم میکند.
پس از تولد، ابزارهای ساده اما حیاتی مانند پالساکسیمتر، همراه با معاینات فیزیکی نوزاد، بررسی رنگ لبها و زبان، وضعیت تنفس و شنیدن صدای قلب، امکان تشخیص زودهنگام مشکلات جدی قلبی را فراهم میکنند و حتی بیماریهایی که با چشم قابل تشخیص نیستند، با این روشها شناسایی میشوند.
در پایان، والدین باید رفتار و تواناییهای نوزاد و کودک خود را به دقت زیر نظر داشته باشند و بیحالی، خستگی زودرس هنگام شیرخوردن یا بازی، کبودی لبها و صورت، کاهش رشد و علائم غیرعادی در فعالیتهای روزمره، نشانههایی هستند که نیاز به پیگیری تخصصی دارند و میتوانند سلامت قلب فرزند را تضمین کنند.
