هفت صبح| بازار ارز ایران این روزها بیش از هر زمان دیگری به خط مقدم جنگ و محاصره گره خورده است. از ابتدای جنگ سوم که آمریکا مناطقی از جنوب ایران را هدف قرار داد قیمت دلار از محدوده ۱۶۰ هزار تومان به ۱۹۰ هزار تومان رسید. روزهای آخر جنگ سوم محاصره دریایی آغاز شد و هم اکنون نیز ادامه دارد.
به همین دلیل پیشبینی میشود دوباره کاهش واردات از بنادر جنوب رخ دهد و همین مسئله احتمالا در صورت تداوم تقاضا برای ارز تجاری را پایین بیاورد چون واردات برخی کالاها از مسیر هوایی یا زمینی دشوار و هزینهبر است به همین دلیل برخی واردکنندگان احتمال دارد ثبت سفارش خود را به تعویق بیندازند، نگرانی از تداوم محاصره و محدودیتهای صادرات نفتی، عاملی قدرتمند برای رشد کالاها خواهد بود به همین دلیل دولت تلاش خواهد کرد کریدورهای دیگر را فعال کند یا تدبیری برای رفع محاصره بیندیشد.
مسیر پرنوسان دلار از جنگ رمضان تا تیر ۱۴۰۵
نگاهی به گذشته، تصویر روشنی از وابستگی عمیق بازار ارز به متغیرهای امنیتی ارائه میدهد. در جریان جنگ رمضان که با محاصره دریایی ایران نیز همراه بود، قیمت دلار که پیش از آغاز درگیریها حدود ۱۶۰ هزار تومان بود، در مقطعی به زیر ۱۴۰ هزار تومان سقوط کرد. این کاهش غیرمنتظره، نشان داد که در اوج تنشهای نظامی نیز، عوامل دیگری مانند کاهش تقاضا برای واردات و محدودیت در نقلوانتقالات ارزی میتوانند بر بازار سایه بیندازند.
اما این بار، سناریو متفاوت است. حمله نظامی جدید آمریکا به جنوب ایران دلار را از حوالی ۱۶۵ هزار تومان به مرز ۱۹۰ هزار تومان رساند. آنچه این جهش را از دوره قبلی متمایز میکند، عمق و تداوم بحران است. تشدید تنشهای نظامی و کلامی در روزهای اخیر، معاملهگران را به سمت خرید دلار سوق داده و احتمال موقتی بودن تنش به دلیل محدود بودن عملیات نظامی وجود دارد هرچند با ادامه روند فعلی، رشد قیمت دلار به کانالهای بالاتر در روزهای آینده دور از انتظار نیست.
محدودیت شدید واردات از بنادر جنوب، که ندیر پورجم نایبرئیس کمیسیون گمرک اتاق ایران از کاهش تدریجی آن خبر داده، تقاضا برای ارز تجاری را به شدت پایین میآورد. این موضوع در تئوری باید به کاهش قیمت دلار کمک کند. با این حال، واقعیت میدان چیز دیگری را نشان میدهد.
در بازار امروز، قیمت دلار ۱۸۹ هزار تومان است که نشان میدهد عرضه ارز تجاری با کاهش چشمگیری مواجه نشده و حجم معاملات در سطح قبل ادامه دارد. عملا تصور به موقت بودن درگیری به کاهش عرضه در بازار منجر شده است. به عبارت دیگر، اگرچه تقاضا نیز کاهش یافته، اما سرعت کاهش عرضه دلار به دلیل انتظارات تورمی منجر شده تعادل شکننده در بازار حفظ شود، به همین دلیل قیمتها در سطوح بالا ماندهاند.
سناریوهای پیش روی بازار ارز
شهیر محمدنیا کارشناس اقتصادی در گفتوگو با هفتصبح با بیان اینکه شرایط کنونی، چند سناریوی محتمل برای بازار ارز قابل تصور است، گفت:«سناریوی نخست تداوم تنش و ادامه محاصره دریایی ایران است که در این وضعیت، دلار میتواند به سرعت از مرز ۱۹۰ هزار تومان عبور کرده و کانالهای بالاتری را تجربه کند، چون در جنگ رمضان پایان سال بود و عمده واردات از قبل ثبت سفارش و انجام شده بود به همین دلیل در ابتدای سال ۱۴۰۵ تقاضا برای ارز واردات کمتر بود، اما در مقطع کنونی واردات برای سال جاری هنوز به طور کامل ثبت سفارش نشده و تقاضا برای ارز واردات ادامه دارد به همین دلیل است که قیمت ارز رشد داشته است.»
وی با بیان اینکه در سناریوی دوم کاهش تدریجی تنش وجود دارد که این موضوع منجر به افت هیجانات میشود، افزود:«در این سناریو تقاضا برای واردات در میان مدت بالا میرود. از این رو اگر محاصره کاهش یابد و مذاکرات از سر گرفته شود، دلار میتواند به سمت قیمتهای کمتربازگردد. تجربه جنگ رمضان نشان داد که در صورت کاهش تنشها، قیمت میتواند به سرعت اصلاح شود. در این سناریو، دلار احتمالاً در محدوده ۱۶۰ تا ۱۷۰ هزار تومان تثبیت خواهد شد.»
محمدنیا با تاکید بر اینکه در سناریوی سوم وضعیت موجود و نوسان محدود ادامه مییابد، تصریح کرد: « در صورتی که تنشها در سطح فعلی تداوم یابد اما تشدید نشود، دلار ممکن است در بازه ۱۸۵ تا ۱۹۵ هزار تومان نوسان کند. در این حالت، بازار در انتظار یک محرک جدید برای تعیین مسیر بعدی خواهد بود.»
ارزی در بنبست سیاست
واقعیت این است که در شرایط کنونی، بازار ارز بیش از هر عامل دیگری به اخبار سیاسی و نظامی وابسته است. هرگونه تشدید تنش میتواند جهش قیمتی جدیدی را به همراه داشته باشد و هرگونه گشایش سیاسی نیز میتواند به اصلاح قیمتها منجر شود. اما آنچه مشخص است، دلار امروز در بالاترین سطح تاریخی خود قرار دارد و با توجه به ادامه محاصره، کاهش ورودی ارز به کشور و افزایش تمایل مردم به خرید دلار برای حفظ ثروتشان، فشار صعودی بر بازار همچنان پابرجاست.در این میان، سیاست جدید دولت برای ترخیص کالاهای رسوبی بدون انتقال ارز از گمرکات مرزی گامی برای کاهش فشار بر واردات از بنادر جنوب است.
تاثیر مسیرهای تازه برای واردات و صادرات
در حالی که محاصره دریایی بنادر جنوب، تجارت ایران را در تنگنای بیسابقهای قرار داده، اما دولت با شتابی بالا به دنبال گشودن مسیرهای جایگزین برای واردات است. از کریدورهای شرقی با پاکستان تا بنادر شمالی و مرزهای زمینی غرب، نقشهای جدید برای عبور کالا ترسیم شده است. اما آیا این راهکارهای اضطراری میتوانند جای خالی بنادر جنوب را پر کنند و تقاضای ارزی کشور را به روزهای عادی بازگردانند؟
دولت که از مدتها قبل سناریوهای جایگزین برای مدیریت تجارت خارجی را طراحی کرده بود، اکنون با تشدید محاصره، بخشی از این برنامهها را وارد فاز اجرایی کرده است. بر اساس اعلام وزارت اقتصاد، بخشی از کالاهای وارداتی از مسیر بنادر شمالی و مرزهای زمینی وارد کشور خواهد شد. سازمان توسعه تجارت نیز از شناسایی حدود هشت مسیر جایگزین خبر داده و تاکید کرده که زیرساختهای آنها در حال تقویت است.
در این میان، کریدور شرق با محوریت پاکستان، یکی از محورهای اصلی این راهبرد جدید است.
پاکستان با صدور دستوری، گذرگاه ترانزیت کالا از خاک خود را برای محمولههای با مبدأ یا مقصد ایران باز کرده است. همچنین تجارت ریلی از چین و اوراسیا نیز به عنوان یکی دیگر از گزینههای جایگزین در دستور کار قرار گرفته است. در شمال کشور، بنادر انزلی، نوشهر و امیرآباد که سالها در سایه بنادر جنوبی بودند، اکنون به عنوان مسیرهای جایگزین مطرح شدهاند. برنامه انتقال کریدورها از جنوب به شمال، در سطح ملی و استانی در حال پیگیری است. مرزهای غربی نیز با فعالسازی سه شیفته گمرکات مرزی و افزایش ناوگان جادهای، نقش پررنگتری در واردات ایفا میکنند.
در کنار تغییر مسیرها، دولت مصوبات تازهای نیز برای تسهیل واردات از مرزهای زمینی تصویب کرده است. بر اساس مصوبه جدید، حمل یکسره کالا از گمرکات مرزهای زمینی به داخل کشور امکانپذیر شده است. همچنین منطقه آزاد ارس با تسهیل رویههای گمرکی و تخفیف در عوارض، به عنوان یکی از پایگاههای جدید واردات کالاهای اساسی معرفی شده است. با این حال، این مسیرهای جایگزین هرچند گامی موثر در جهت کاهش وابستگی به بنادر جنوب هستند، اما نمیتوانند به سرعت جای خالی آنها را پر کنند.
درواقع با وجود اینکه دولت اعلام کرده که ۶۰ درصد نیاز وارداتی را میتوان از مبادی شرق، شمال و غرب تامین کرد، اما این فرآیند نیازمند زمان، سرمایه گذاری و هماهنگی گسترده با کشورهای همسایه است. با این رویکرد میتوان ادعا کرد که قیمت دلار همچنان در سطوح بالا حفظ خواهد شد چون برنامهریزی برای تداوم واردات وجود دارد و شرایط جنگ رمضان رخ نمیدهد. در آن زمان به دلیل افت ناگهانی واردات کالا تقاضا برای ارز کاهش یافته بود.
تقاضای ارز در شرایط عادی نیست
با وجود گشایش مسیرهای جدید، واردات همچنان با شرایط عادی فاصله دارد. آمارها نشان میدهد که در هر فصل مجموع تامین ارز برای واردات حدود ۱۵ میلیارد دلار است، از آنجایی که بهار ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳واردات افت داشته، احتمالا امسال نیز میزان تخصیص ارز واردات کمی افت کرده باشد هرچند ماهیت افت تقاضا امسال تغییر کرده است.
در کنار کاهش موضوع واردات، موضوع انتظارات تورمی، عملاً به کاهش عرضه موثر ارز در بازار دامن زده است. به عبارت دیگر، سرعت کاهش عرضه ارز و خرید طلا در موقعیتی که طلای جهانی افت کرده قیمت ارز را در سطوح بالا نگه داشته است. تقاضای ارز چندان کاهش نیافته و عرضه آن نیز به دلیل انتظارات تورمی با چالشهای جدی روبهرو است. تا زمانی که مسیرهای جدید به بلوغ کامل نرسند و شفافیت در مبادلات ارزی ایجاد نشود، بازار ارز همچنان در انتظار روشنتر شدن سرنوشت جنگ و محاصره خواهد بود.
