روزنامه هفت صبح، محمد صابری| این دومین پروندهای است که در یکي دو ماه اخیر به بازخوانی تاریخ تحولات سینمای ایران اختصاص میدهیم. اینبار هم بهانه این پرداخت، برگزاری همان نشستهای «بر سینمای ایران چه گذشت» است. نشستی که به همت سازمان سینمایی سوره، دور دوم برگزاری آن با تمرکز بر سینمای دهه 70 طی سه شب در ابتدای همین هفته در سینما آزادی برگزار شد و اینبار هم شاهد حضور سینماگرانی در آن بودیم که روایتهای تازهای از مشاهدات و تجربیات زیسته خود در فضای سینمای ایران را با علاقهمندان به اشتراک گذاشتند.
امیر قادری که میزبانی این نشستها را برعهده داشت، در چند نوبت تأکید کرد که قرار بر عبور از دهه 60 و پرداختن به دهه 70 در این دوره از نشستها بوده اما از آنجاییکه گویی همه سینماگران ریشه تحولات دهههای بعد را در همان دهه 60 میدانند بازهم بخش غالب روایتها، متوجه این دوره بود. اما در لابهلای روایتهای مطرح شده در این نشست، طرح برخی نکات تازه درباره فیلم «عروس» به کارگردانی بهروز افخمی و تأثیری که بر تصویر ارائه شده از «زن» در سینمای ایران داشته، وسوسهمان کرد تا با محوریت متن و حاشیه همین فیلم، سراغ بازخوانی تاریخ برویم.
البته باید توجه داشته باشیم که «عروس» با تمام حواشیاش، قطعهاي از یک پازل است که در کنار قطعات دیگر مسیر حرکت سینمای ایران در دهههای بعد را هموار کرده و اینگونه نیست که بهعنوان تکعامل بخواهیم روی تأثیرگذاری ویژه آن متمرکز شویم. در عین حال حواشی این فیلم هم در مقطع تولید و اکران و هم امروز، همچنان خواندنی و حاوی نکاتی قابل مطالعه است.
بهروز افخمی/ کارگردان
از کارنامهاش چه میدانیم؟
در میان سینماگران ایرانی، یکی از موارد ویژهای محسوب میشود که دلبستگی عجیبی به «حاشیه» دارد! اساسا میتوان بخش انضمامی کارنامهاش را به حواشیاش اختصاص داد و طبیعی است که چنین فیلمسازی با چنین رویکرد، آثارش هم بدون حاشیه نباشند! بهروز افخمی که در همین هفتههای اخیر اظهارنظرهای عجیبش درباره قتل داریوش مهرجویی، با واکنشهایی مواجه شده است، از فیلمسازان برخاسته از تحولات انقلاب اسلامی است و در جایی به صراحت اعلام کرده بود که اگر سخنرانی امام خمینی(ره) در بهشت زهرا نبود، احتمالا سراغ سینما نمیآمد! او که در سالهای ابتدایی بعد از انقلاب، از مدیران تلویزیون بود، پروژه «کوچک جنگلی» را با کنار رفتن ناصر تقوایی، کارگردانی و با همین پشتوانه برای ورود به سینما دورخیز کرد.
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
بهروز افخمی با کارگردانی «عروس» در سال 69 و در حالیکه هنوز در میانه دهه سوم زندگی خود بود، تبدیل به کارگردانی جنجالی در سینمای ایران شد. کارگردانی که در ادامه مسیر خود هم همواره تلاش داشت سراغ موضوعات ملتهب و غیرکلیشهای برود.
چه حاشیهای داشته است؟
شاید جالب باشد بدانید افخمی، خودش تأثیرگذاری «عروس» بر حضور زنان و ارائه تصویر متفاوت از آنها بر پرده نقرهای را یک «افسانه» توصیف میکند! افخمی بهتازگی این دیدگاه را تشریح کرده و گفته است: «صحبتهايي مبنيبر اينكه فيلم «عروس» خطشكن بوده از آن حرفهايي است كه همان موقع يك عده ميگفتند ولي هرچه از آن مقطع دور شديم، مشخص شد بيشتر در اين حرفها مبالغه كردند چون فكر ميكردند كه ديگر مردم آن زمان را به ياد نميآورند. كافي است به شما يادآوري كنم فيلم «هامون» مهرجويي يك سال قبل از فيلم «عروس» با تمام جذابيتها و بهاصطلاح نكات ممنوعه فيلم ما ساخته شده است.»
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
بهروز افخمی همین روزها در تدارک آمادهسازی فیلم دیگری است که احتمالا رونمایی از آن در جشنواره فجر پیشرو پرواکنش باشد. «صبح اعدام» تازهترین فیلم افخمی با روایتی از آخرین روز زندگی طیب حاجرضایی است که از چهرههای جنجالی تاریخ معاصر محسوب میشود. کارگردان «عروس» هنوز هم سودای حاشیهسازی در سر دارد.
علیرضا داودنژاد/ نویسنده
از کارنامهاش چه میدانیم؟
دو دهه پیشتر از جریانات فیلم «عروس» و در آستانه دهه 50 بود که علیرضا داودنژاد بهواسطه همکاری با ایرج قادری در نگارش فیلمنامه فیلم «عطش» فعالیت حرفهای خود در سینما را در مقام فیلمنامهنویس آغاز کرد. او سه سال بعد روی صندلی کارگردانی هم نشست و بعدها هم بهعنوان فیلمنامهنویس و هم بهعنوان کارگردان تبدیل به چهرهای پرکار در سینمای ایران شد. اما دو اتفاق ویژه در آستانه دهه 70 در کارنامهاش رقم خورد. نگارش فیلمنامه و کارگردانی فیلم «نیاز» در سال 70 در کارنامه داودنژاد ثبت شد، درست یکسال بعد از آنکه او فیلمنامهای جنجالی را برای ساخت در اختیار بهروز افخمی قرار داده بود!
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
یک سال پیش از «نیاز» علیرضا داودنژاد فیلمنامه «عروس» را نوشت. البته فیلمنامهای که بهروز افخمی هم در نهایی شدن آن نقش داشت اما داودنژاد بهعنوان یکی از چهرههای باسابقه سینمایی ایران، حضور موثری در شکلگیری فضای کلی روایت آن داشته است.
چه حاشیهای داشته است؟
علیالظاهر علیرضا داودنژاد در چالشهای مربوط به فرآیند صدور پروانه ساخت برای فیلم «عروس» سهیم بوده و بخشی از دردسرهای این فرآیند را از نزدیک تجربه کرده است. ضیا هاشمی در بخشی از خاطرات خود حتی به روزی اشاره میکند که چهره داودنژاد بهواسطه رد شدن فیلمنامه «عروس» از سوی وزارت ارشاد، برافروخته شده بود. با اینهمه اما تیم سینماگرانی که برای ساخت این فیلم دورخیز کرده بودند، جدیتر از آن بودند که عقبنشینی کنند و به تعبیر هاشمی، در نهایت فیلم «عروس»، به زور ساخته میشود!
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
داودنژاد بعد از فیلم «عروس» دیگر کمتر برای فیلمسازان دیگر فیلمنامه نوشت و تمرکز اصلی خود را روی متنهایی گذاشت که خودش بعدها آنها را کارگردانی کرد. او بهواسطه ساخت فیلمهایی همچون «مصائب شیرین»، «مرهم» و یا «کلاس هنرپیشگی» جزو کارگردانانی محسوب میشود که زاویه نگاه خاص خود را در نسبت میان زندگی و سینما دارد و چه حیف که او بعد از ساخت «مصائب شیرین2» در سال 97 از سینما کمی فاصله گرفته و هنوز فیلم تازهای را کارگردانی نکرده است!
نیکی کریمی/ بازیگر نقش «مهین»
از کارنامهاش چه میدانیم؟
نیکی کریمی امروز از چهرههای بینالمللی سینمای ایران محسوب میشود که در کنار بازیگری در عرصه کارگردانی هم تجربههای موفقی را در کارنامهاش ثبت کرده است. او حضوری پررنگ در عرصه داوری جشنوارههای بینالمللی داشته و به همین واسطه از چهرههای شاخته شده سینمای ایران در خارج از کشور محسوب میشود. نیکی کریمی در طول سه دهه حضور فعال در عرصه بازیگری در بیش از 70 فیلم و سریال ایفای نقش کرده و تجربه همکاری با کارگردانان شاخصی از داریوش مهرجویی تا ابراهیم حاتمیکیا را در کارنامه خود داشته است.
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
«مهین» شخصیت اصلی داستان فیلم «عروس» بود، دختری برخاسته از خانوادهای که شرایط مالی مساعدی دارد و حالا در واکنش به خواستگاری پسری از طبقه پایین جامعه از دخترشان، تمایلی به سرگیری این وصلت ندارند. مهین اما با این نگاه همراه نیست و بهدنبال ایدهآلهای دیگری در زندگی مشترک میگردد. او در عین حال شخصیتی آرمانگرا در باورهای سیاسی و اجتماعی است و تلاش دارد حمید را در مقاطع بحرانی داستان، به سمت تصمیمگیری درست سوق دهد؛ چنین شخصیتی حتما برای یک بازیگر 20 ساله، بهترین نقطه ورود به دنیای بازیگری بود و این شانس به نیکی کریمی رسید.
چه حاشیهای داشته است؟
اصل حواشی «عروس» مربوط به کیفیت حضور نیکی کریمی در این فیلم بود. هرچند او جوانی 20 ساله بود که چهرهاش برای کسی آشنا نبود اما نماهای کلوزآپ ثبتشده از صورت آرایشکرده او، چیزی فراتر از استانداردهای نظارتی آن سالهای سینمای ایران بود. جالب است بدانید فریدون جیرانی بهتازگی گزاره دیگری را هم پیش کشیده و مدعی شده دو فیلم «بوی پیراهن یوسف» و «برج مینو» هم بهواسطه داشتن قهرمان زن با نقشآفرینی نیکی کریمی، از سوی مدیریت وقت سینما مورد «بیمهری» قرار گرفتهاند!
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
باید اعتراف کنیم که با وجود بیش از 70 تجربه نقشآفرینی، همچنان سایه فیلم «عروس» بر کارنامه بازیگری نیکی کریمی سنگینی میکند. او که بهصورت مشترک برای دو فیلم «دیوانهای از قفس پرید» و «واکنش پنجم» یک سیمرغ بازیگری دریافت کرده است، هنوز بهعنوان بازیگر «عروس» شناخته میشود.
ابوالفضل پورعرب/ بازیگر نقش «حمید»
از کارنامهاش چه میدانیم؟
ابوالفضل پورعرب در دهه 70 بهمعنای واقعی یک ستاره در سینمای ایران محسوب میشد. بازیگری محبوب که علاوهبر توانمندیهای حرفهایاش، میتوانست حضوری تعیینکننده برای گیشه، در یک فیلم سینمایی داشته باشد. پورعرب ورود حرفهای به سینما را در مقام دستیار کارگردان آغاز کرد و در ادامه بود که بهواسطه حضوری کوتاه در فیلم «زخمه» استعداد خود در بازیگری را هم محک زد. با این همه اما در آستانه دهه 70 و در همکاری با بهروز افخمی بود که او در قامت یک ستاره بر پرده سینمای ایران ظاهر شد.
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
«حمید» کاراکتر اصلی فیلم «عروس» بود که شخصیتی بهشدت متأثر از شرایط اجتماعی بود و برای رسیدن به معشوق خود، دست به هر کاری میزد. ابوالفضل پورعرب که آن زمان چهرهای ناآشنا برای مخاطبان سینمای ایران محسوب میشد خودش تعریف کرده زمانی که بهروز افخمی فیلمنامه «عروس» را به او داده، تأکید کرده بود اگر نتوانی این نقش را بهدرستی اجرا کنی، سراغ بازیگر دیگری میروم. گویا همین شرط هم انگیزه پورعرب برای تصاحب این نقش را بیشتر کرد.
چه حاشیهای داشته است؟
نفس حضور پورعرب در فیلم «عروس» چالش و حاشیه خاصی برای او نداشت، چه اینکه او چهره مطرحی نبود که حضورش جنجالی به همراه داشته باشد اما در سالهای بعد، برخی روایتهای پورعرب از پشت صحنه فیلم، بازتابهای بسیاری در فضای رسانهای پیدا کرد. یکی از شاخصترین این روایتها هم مربوط به تصویربرداری سکانسهای دونفره داخل ماشین بود. پورعرب مدعی شده بود به دلیل ملاحظات شرعی، در تمام این سکانسها فردی در صندلی عقب ماشین میخوابیده تا بازیگر زن و مرد فیلم در فضای بسته خودرو تنها نمانند! این روایت البته در همین نشستهای «بر سینمای ایران چه گذشت» از طرف ضیا هاشمی تکذیب شد و تأکید کرد فردی که در صندلی عقب حضور داشت از عوامل گروه فیلمبرداری بوده است.
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
حتما فیلم «عروس» جایگاهی شاخص و تأثیرگذار در کارنامه ابوالفضل پورعرب داشت و بهترین فیلمی بود که میتوانست تبدیل به سکوی پرتاب او به دنیای بازیگری سینما شود.
مرتضی آوینی/ طرفدار شاخص
از کارنامهاش چه میدانیم؟
امروز را ملاک قرار ندهید که بر سر میراثش جدال است و بهخصوص پرچمداران نگاه حاکم و تریبونهای رسمی در مسیر مصادرهاش از هم سبقت میگیرد، مرتضی آوینی، در زمان حیات روزنامهنگار، نویسنده و مستندسازی بود که صراحت کلام و نگاه نقادانهاش چندان هم مطلوب نبود و شاید به همین دلیل در فردای روز شهادتش هم هیچیک از روزنامههای رسمی خبر را در صفحه اصلی منعکس نکردند! آوینی نگاهی تحلیلی و مبتنیبر مطالعه نسبت به مقوله سینما داشت و از همین خاستگاه هم قلمش، بر سرنوشت فیلمهای دهه 60 تأثیر میگذاشت؛
از «هامون» و «بانو» گرفته تا «عروس».
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
بهعنوان یک منتقد و کارشناس سینمایی، طبیعتا تا پیش از تکمیل فرآیند تولید و رونمایی از فیلم «عروس» در جشنواره فیلم فجر، نسبتی با این فیلم نداشت اما درست بعد از این رونمایی و اوج گرفتن واکنشهای انتقاد به کیفیت بازنمایی تصویر زن آرایش کرده در آن از یکسو و نیز انتقاد از دیدگاه سیاسی فیلم، آوینی بود که با حمایت از آن سرنوشتی متفاوت برایش رقم زد.
چه حاشیهای داشته است؟
آوینی در آن مقطع با نام مستعار فرهاد گلزار، در مقالهای «عروس» را «فیلمی استادانه» توصیف کرد و دربارهاش نوشت: «افخمی تماشاگر را دستکم نگرفته است. نه با افاضات خودبینانه خواسته است که خودش را به رخ مردم بکشد و نه به مردم طعنه زده است که شما نمیفهمید؛ نه آن را به تماشای رویاهای مالیخولیایی یک روشنفکر متظاهر برده است، نه سینما را با گالریهای نقاشی اشتباه گرفته است و نه با سن تئاتر، نه با گالری وحشت، نه با دارالمجانین و نه با موعظههای پدر روحانی در کلیسا و نه با هیچ چیز دیگر. او سینما را درست همانطور که باید باشد دیده است، نه بیشتر و نه کمتر.»
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
هر چند آوینی در سالهای دهه 60 دیدگاههایی انتقادی نسبت به وجوه نمادین فیلمهایی همچون «مادر» و «هامون» داشت، اما توجهش به اهمیت «مخاطب» در فرآیند دفاع از فیلم «عروس» در جریان منتقدان سینمای روشنفکری در آن مقطع، یک ویژگی متمایز به حساب میآمد.
سیدضیا هاشمی/ تهیهکننده
از کارنامهاش چه میدانیم؟
سیدضیا هاشمی از چهرههای خبرساز سینمای ایران در دورههای مختلف محسوب میشود که نقشآفرینیهای مثبت و منفیاش بهویژه در جنجالهای صنفی همواره در تاریخ سینمای ایران قابل رصد است. او در نشستهای «بر سینمای ایران چه گذشت» در چند نوبت بهعنوان نماینده جریان حوزه هنری در سالهای ابتدایی دهه 60 معرفی شد. دورهای که حوزه هنری تلاش میکرد در تقابل با مسئولان وزارت ارشاد، هویتی مستقل در جریان تولیدات فرهنگی پس از انقلاب برای خود دست و پا کند و به همین پشتوانه هم تبدیل به یکی از نهادهاي مهم در زمینه حمایت از تولید و اکران در همان دهههای 60 و 70 شد. هاشمی در مقطعی، عهدهدار مسئولیت ساماندهی سینماهای حوزه هنری بود اما بیشتر بهواسطه فعالیتهایش در عرصه تهیهکنندگی شناخته میشود.
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
«عروس» اولین فیلمی است که سیدضیا هاشمی تهیهکنندگی آن را برعهده داشته است. او که به روایت خود در سالهای پایانی دهه 60 و با همراهی سینماگران دیگری چون بهروز افخمی، دفتر فیلمسازی مستقلی را بهنام «مهاب فیلم» راهاندازی کرده بودند، فیلم «عروس» را بهعنوان اولین محصول خود به سرانجام رساندند.
چه حاشیهای داشته است؟
به تولید رساندن پروژهای با این میزان حساسیت، آن هم در اوج سوءتفاهمهای موجود در سینمای ایران در زمینه به تصویر درآوردن چهره زنان، حتما فرآیند پرزحمتی بوده و نمیتوان نقش تهیهکننده را در آن نادیده گرفت چه اینکه ضیا هاشمی خودش صراحتا میگوید اگر نبود لابیها و فشارهایی که بهواسطه وابستگیهای شخصیاش به جریانهای قدرت در آن مقطع سینمای ایران، «عروس» به تولید نمیرسید. هاشمی خاطرات بامزهای از سختگیری ناظران در زمینه جزئیاتی مانند تماس زن و مرد و یا کلوزآپ چهره زن در برخی نماها، تعریف کرده است!
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
فیلم توقیفی «زمهریر» و فیلم تجربی «امیر» از آخرین تجربههای تهیهکنندگی سیدضیا هاشمی در سینما بودهاند و این یعنی او بعد از «عروس» همچنان مسیر تهیهکنندگی فیلمهای متفاوت را ادامه داده است. «روز شیطان»، «روز فرشته»، «شوکران» و «اعتراض» هم در کارنامه تهیهکنندگیاش در سینما همین رنگ و بو را داشتهاند.
نعمت حقیقی/ مدیر فیلمبرداری
از کارنامهاش چه میدانیم؟
زندهیاد نعمت حقیقی، پدر مانی حقیقی و از معتبرترین چهرههای سینمای ایران در حوزه فیلمبرداری است. او که فعالیت حرفهای خود در سینما را در نیمه دهه 30 و با دستیاری فیلمبردار آغاز کرد، خیلیزود توانست توانمندیهای خود را به اثبات برساند و در ادامه همکاریهای ماندگاری را با کارگردانان بنام سینمای ایران همچون بهرام بیضایی، ناصر تقوایی، امیر نادری و مسعود کیمیایی تجربه کرد. او هر چند در سالهای پس از انقلاب با محدودیتهایی در فعالیت مواجه شد اما در پروژههای مهمی همچون «سفیر» در همان سالهای ابتدایی انقلاب، در مقام فیلمبردار حضور داشت و بعدها مدیریت فیلمبرداری آثار شاخصی چون «غزل» و «دزد عروسکها» را تقبل کرد.
از نقشش در پروژه چه میدانیم؟
وقتی در یک پروژه سینمایی، تابوشکنی در «تصویر» تبدیل به یک چالش میشود، طبیعتا مدیر فیلمبرداری هم در مواجهه با این چالش بیتأثیر نیست. نعمت حقیقی که پیشتر در سریال «کوچک جنگلی» همکاری بسیار موفقی را با بهروز افخمی تجربه کرده بود، در فیلم سینمایی «عروس» هم عهدهدار مسئولیت فیلمبرداری شد و اتفاقا عملکردی درخشان در این فیلم داشت.
چه حاشیهای داشته است؟
شاید اینگونه بهنظر برسد که تصویربرداری نعمت حقیقی در فیلمی مانند «عروس» چالش و حاشیه چندانی به همراه نداشته است اما در همین نشستهای «بر سینمای ایران چه گذشت»، اظهارنظر خیلی کوتاه تهیهکننده این فیلم، نشان از آن داشت که پشت پرده حضور این فیلمبردار معتبر، چندان هم بیحاشیه نبوده است. بنابر ادعای ضیا هاشمی، از آنجایی که مدیریت وقت سینمای ایران در ابتدای دهه 70 نمیخواست به نعمت حقیقی، بیش از اندازه بها بدهد، کار درجه یک او در مقام مدیر فیلمبرداری «عروس»، بهصورت تعمدی در جشنواره فجر نادیده ماند!
جایگاه این فیلم در کارنامهاش کجاست؟
نعمت حقیقی در سالهای بعد از انقلاب، در چند فیلم حتی بهعنوان بازیگر هم مقابل دوربین رفت ولی در مجموع جایگاه او چیزی شبیه به ستارههای سینمای قبل از انقلاب بود. ستارههایی که بهرغم توانمندیها، دایره فعالیتشان محدود شده بود. حقیقی که بعدها در چند پروژه دیگر با افخمی همکاری داشت در سال 89 به دلیل عارضه قلبی درگذشت.
