روزنامه هفت صبح | اضافه کردن مواد معدنی،ویتامین، پروتئین و… به انواع خوراکیها سابقه بسیار طولانی دارد و حتی بعضا دولتها تصمیم میگیرند برای جبران یک کمبود عمومیخوراکیهای پایه را دستکاری کنند مثل اضافه کردن آهن و اسید فولیک به آرد پخت نان که از سال ۱۹۹۴ در آمریکا با یک دستور دولتی اجباری شد و اضافه کردن ید به نمک که از سال ۱۳۶۸ در ایران انجام میشود چون وزارت بهداشت توانست دولت را قانع کند که کمبود ید در سنت غذایی ایرانیها به بروز مشکلات جدی منجر شده است اما غیر از چنین تصمیمهایی، اضافه کردن انواع مواد معدنی، ویتامین، پروتئین به خوراکیها به یکی از راههای تولیدکنندههای مواد غذایی برای فروش بیشتر تبدیل شده در حالی که حرف و حدیثهای زیادی در مورد تاثیر این کار روی کیفیت خوراکیها وجود دارد.
همیشه خوب نیست
دکتر محمدحسن انتظاری، متخصص تغذیه و عضو هیات علمیدانشگاه علوم پزشکی اصفهان در جواب اینکه مصرف خوراکیهای غنی شده مفید است یا نه میگوید:«سیستم بدن انسان طوری است که به تمام املاح و ریزمغذیها یکجا نیاز دارد و باید با تغذیه صحیح و اصولی و مصرف تمام گروههای موادغذایی، ریزمغذیهای موردنیاز بدن را تامین کرد.
وقتی فردی صرفا با مصرف مکمل یا خوراکیهای غنی شده درصدد جبران املاح و مواد موردنیاز بدن است مشکلات زیادی پیدا خواهد کرد مثلا دریافت بیش ازحد یکی از آنها میتواند سلامت بدن را تهدید کند چراکه تمامیاین املاح به نوعی در جذب با هم رقابت دارند مثلا دریافت بیش ازحد روی مانع جذب کلسیم، مس، آهن یا منیزیم میشود.»
او ادامه میدهد:«مشکل دیگر مسمومیت است. اغلب افراد با تصور کمبود املاح و ویتامینها در بدن، خوراکیهای غنی شده با ویتامین D، E، روی و… را مصرف میکنند و از این مسئله غافل هستند که دریافت بیش از حد هر کدام از آنها میتواند باعث مسمومیت شود. مثلا دریافت بیش از ۴۵ میلی گرم آهن، ۳۴ میلی گرم روی و بیش از ۴ هزار واحد در روز دریافت ویتامین D، با مسمومیت همراه است.
به همین دلیل تا زمانی که نتایج آزمایش نشان از کمبود این املاح در بدن نباشد، نباید به مصرف خودسرانه مکملها یا خوراکیهای غنی شده روی آورد ولی اگر نیاز بدن به این املاح و ریزمغذیها صرفا از طریق مصرف موادغذایی طبیعی تامین شود حتی با مصرف مقادیر زیاد آن، فرد دچار مسمومیت نمیشود.»
او هشدار میدهد: «با توجه به اینکه کمبود ویتامین D در کشور شایع است، شیرهای غنی شده با ویتامین D در سبد خرید اغلب خانوارها از فروشگاههای موادغذایی جایگاه ویژهای دارد چون بر این باورند با مصرف این موادغذایی از کمبود این ویتامین در کودکان خود پیشگیری میکنند درحالی که از احتمال کمبود آن در فرزندشان مطمئن نیستند و از این مسئله هم غافلند که دریافت مازاد ویتامین D با مسمومیت همراه است.
مشکل دیگر مصرف این خوراکیها، برهم زدن تعادل املاح در بدن است. به عبارت سادهتر برای درک این مسئله تصور کنید زمانی که دست راست بلندتر از دیگری باشد، چگونه این وضعیت میتواند تعادل و ظاهر بدن را بر هم بریزد. هرچند تولید موادخوراکی غنی شده درجهت رفع کمبود این املاح برای کسانی که دچار این مشکل هستند، میتواند مفید باشد اما موضوع قابل تامل درخصوص فواید تبلیغاتی که درخصوص موادخوراکی غنی شده صورت میگیرد این است که مصرف این گروه از خوراکیها فقط برای کوتاهمدت مفید است و در درازمدت میتواند اثر معکوس داشته باشد.
برای رفع مشکل باید درصدد حل مشکل اصلی باشیم و عامل اصلی در بروز آن را پیدا کنیم؛ اینکه چرا فرد دچار کمبود این املاح شده است. اگر آموزشهای لازم در خصوص تغذیه از همان ابتدا توسط والدین به کودک داده و از تمام گروههای غذایی مصرف شود و روزانه ۴ تا ۵ واحد میوه و سبزی در برنامه غذایی گنجانده شود، دیگر شاهد کمبود املاح و ریزمغذیهای موردنیاز بدن نخواهیم بود.»
واقعا غنی شدهاند؟
دیگر دیدن برچسب «غنی شده» روی خوراکیها اصلا برایمان تازه نیست، جدا از اینکه خوردن این دست خوراکیها چقدر مفید است یا اینکه باید در این مورد محتاط بود، سوال دیگر این است که اصلا چقدر تولیدکنندهها در این مورد حقیقت را به ما میگویند.در سال ۱۳۹۷ پژوهشگران دانشگاه علوم و تحقیقات تهران دست به یک تحقیق زدند که نتیجه جالبی داشت.
یافتههای این مطالعه به صورت مقاله علمیپژوهشی با عنوان «بررسی صحت ادعاهای تغذیهای و سلامتبخشی برچسب فرآوردههای شیری عرضهشده در تهران» در فصلنامه بهداشت مواد غذایی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز منتشر شد.برای انجام این تحقیق از هشت فروشگاه زنجیرهای واقع در چهار منطقه جغرافیایی شهر تهران ۲۷۲ نمونه از فرآوردههای شیری (ماست، پنیر، شیر، بستنی، دوغ، کشک، پنیر، پنیر پیتزا، خامه، کره و دسرهای شیری) انتخاب شد و پژوهشگران از برچسبهای هر محصول عکسبرداری کردند.
بررسیهای این مطالعه نشان داد که حدود ۴۵درصد از نمونهها اظهارات توصیفی دارند و حدود نیمی از آنها غیرمجاز هستند.در مورد اظهارات «غنیشده»،«پروبیوتیک»، «ادعاهای سلامتیبخش» و همچنین «جدول حقایق تغذیهای» به ترتیب ۵۰.۵۵درصد، ۹۵.۶درصد، ۵.۴درصد و ۵۷.۶۸درصد، عدم تطابق با ضوابط سازمان غذا و دارو مشاهده شد.
جالب اینکه اظهارات توصیفی «غنیشده» در نمونههای مورد بررسی به میزان ۳.۳درصد بود که حدود نیمیاز آنها استانداردهای سازمان غذا و دارو را رعایت نکرده بودند. طبق دستورالعمل برچسبگذاری مواد غذایی، تنها در صورتی تولیدکننده میتواند ادعای غنیشده را لحاظ کند که غنیسازی با توجه به مقادیر ذکرشده قبلی صورت گرفته باشد و آنالیز محصول دال بر وجود (۱۰- تا ۱۰+) درصد از مقادیر ادعاشده باشد اما نیمیاز تولیدکنندهها خلاف آنچه ادعا کرده بودند این کار را انجام نداده بودند.
عجیبتر اینکه در مورد وجود «پروبیوتیک» در ۹۵.۶درصد از محصولات عدم تطابق با ضوابط وجود داشت. در ضوابط تعیینشده توسط سازمان غذا و دارو عنوان شده که استفاده از عبارات «بهبود سلامت و کارایی سیستم گوارش، تنظیم و تقویت سیستم ایمنی، کاهش کلسترول، کاهش عوارش عدم تحمل به لاکتوز و افزایش ارزش تغذیهای غذا» بر روی برچسب محصولات پروبیوتیک بلامانع است اما در بررسی نمونهها عباراتی مثل «زیبایی پوست، عملکرد بهتر قلب و حس نشاط و سرزندگی» عنوان شده که این عبارات مطابق ضوابط نیست و ممنوع است درواقع تولیدکنندهها با مخاطب صادق نبودهاند.
در نهایت با توجه همه این حرفها میتوان نتیجه گرفت که اولا نباید برای تامین مواد موردنیاز بدنمان به برچسبهای غنی شده که روی محصولات نوشته شده دل ببندیم، دوم اینکه بدن ما لزوما به هر چیزی که خوراکیهای صنعتی با آنها غنی شدهاند بیشتر از مقداری که با غذاهای معمولی جذب میکنیم نیاز ندارد و سوم اینکه هر ادعایی را که روی محصولات غذایی وجود داشت به راحتی باور نکنیم.
