هفت صبح| پشت پیشخوان مراکز درمان اعتیاد، نسخههایی رد و بدل میشود که برای هزاران بیمار، تنها چند قلم دارو نیست. بخشی از مسیر بازگشت به زندگی است. حالا اما کمبود و گرانی برخی داروهای درمان اعتیاد، این مسیر را با مانعی تازه روبهرو کرده است. موضوعی که به گفته درمانگران، میتواند فراتر از یک مشکل دارویی، تداوم درمان بیماران را تهدید کند. جرقه این گزارش، هشدار رئیس کانون صنفی انجمنهای درمانگران اعتیاد درباره وضعیت داروهای درمان اعتیاد بود. هشداری که از کمبود متادون ۴۰ میلیگرمی، کاهش دسترسی به شربت تنتور اپیوم (OT) و افزایش قیمت بوپرنورفین خبر میداد. به گفته او، ادامه این وضعیت نهتنها روند درمان بیماران را مختل میکند، بلکه مراکز درمان اعتیاد را نیز با مشکلات جدید روبهرو خواهد کرد. موضوعی که میتواند بیماران، خانوادهها و حتی نظام درمان اعتیاد را تحت تاثیر قرار دهد.
هر ماه استرس دارم که دارو پیدا بشود یا نه
سه سال از زمانی که سعید تصمیم گرفت مصرف مواد را کنار بگذارد میگذرد. حالا سر کار میرود، کنار خانوادهاش زندگی میکند و به هفتصبح میگوید درمان دارویی، مهمترین چیزی بوده که کمک کرده، زندگیاش را دوباره بسازد. اما چند ماهی است نگرانی تازهای پیدا کرده است. میگوید که چند بار شده برای پیدا کردن دارو به چند مرکز مختلف سر بزنم. هر بار که میروم، اولین چیزی که از خودم میپرسم این است که نکند امروز دارو نباشد. یک بار هم به خاطر افزایش قیمت، تصمیم گرفتم مصرف دارو را کمتر کنم اما پزشکم از این کار منصرفم کرد. اگر خودسرانه دوز دارو را کم کنم، ممکن است تمام زحمتی که برای درمان کشیدهام از بین برود. از آن روز به بعد، بیشتر از گرانی، از این میترسم که یک روز بروم و بگویند دارو تمام شده است. کسی که وارد مسیر درمان میشود، بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارد. وقتی هر ماه استرس داری که دارویت پیدا میشود یا نه، آرامش نداری. همین استرس آدم را خسته میکند.
آخر ماه باید بین خرج خانه و دارو یکی را انتخاب کنم
برای محمود، مشکل فقط پیدا شدن دارو نیست. هزینه درمان هم هر ماه سنگینتر میشود. او که کارگر ساختمانی است، به هفتصبح میگوید:«درآمدم از قبل هم زیاد نبود، اما حالا افزایش قیمت دارو، حساب و کتاب زندگیام را به هم ریخته است. تا چند ماه پیش هزینه دارو را از حقوقم کنار میگذاشتم و تمام میشد. حالا بعضی ماهها باید حساب کنم اول اجاره خانه را بدهم یا دارو بخرم. اگر بچه مریض شود یا خرج غیرمنتظرهای پیش بیاید، واقعاً نمیدانم باید چه کار کنم. سختترین بخش ماجرا، فشار مالی نیست». احساسی است که این فشار ایجاد میکند. وقتی برای ادامه درمان باید از خانواده پول قرض بگیری، حس میکنی دوباره سربار شدهای. آدمی که تصمیم گرفته زندگیاش را عوض کند، دوست ندارد هر ماه نگران پول دارویش باشد.
کمبود؛ واقعیت یا بزرگنمایی؟
اگرچه بحث کمبود و گرانی داروهای درمان اعتیاد در هفتههای اخیر دوباره بر سر زبانها افتاده اما از نگاه برخی کارشناسان، آنچه امروز به عنوان بحران از آن یاد میشود، نتیجه روندی است که سالها قبل قابل پیشبینی بود. سعید صفاتیان، مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، ریشه این بحرانها را تنها در افزایش قیمت دارو نمیبیند و به «هفت صبح» میگوید که مجموعهای از عوامل از جمله افزایش قیمت مواد اولیه دارویی، کاهش دسترسی به ماده اولیه تولید شربت تریاک و ناهماهنگی میان دستگاههای مسئول، نظام درمان اعتیاد را با چالشی جدی روبهرو کرده است.
به گفته او، متادون که پرمصرفترین داروی درمان اعتیاد در کشور به شمار میرود، وابستگی مستقیمی به مواد اولیه وارداتی دارد و افزایش هزینه تامین این مواد، قیمت نهایی دارو را نیز بالا برده است. در حال حاضر بین ۸۰۰ هزار تا یک میلیون نفر در کشور مصرفکننده متادون هستند. وقتی قیمت مواد اولیه بالا میرود، طبیعی است که هزینه تولید و در نهایت قیمت دارو هم افزایش پیدا کند.او در ادامه، وضعیت شربت تنتور اپیوم را متفاوت میداند و ریشه این مشکل را در تحولات افغانستان جستوجو میکند. به گفته صفاتیان، کاهش کشت خشخاش پس از روی کار آمدن طالبان، باعث افت کشفیات تریاک در ایران شده و همین موضوع، تولید شربت تریاک را با محدودیت روبهرو کرده است.
از سالها قبل این هشدار را به کارشناسان داده بودم که اگر تولید تریاک در افغانستان کاهش پیدا کند، ماده اولیه تولید شربت تریاک هم در کشور با مشکل مواجه میشود. اما این هشدارها جدی گرفته نشد و امروز نتیجه آن را میبینیم. این وضعیت صرفاً نتیجه تحولات منطقه نیست و بخشی از آن به نبود برنامهریزی و هماهنگی میان دستگاههای مسئول بازمیگردد. او با انتقاد از عملکرد وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو میگوید که هشدارها درباره احتمال کمبود این داروها از سالها قبل مطرح شده بود، اما برای مدیریت این شرایط و پیشبینی راهکارهای جایگزین، اقدام موثری صورت نگرفت. اکنون این دستگاهها باید درباره چرایی شکلگیری این وضعیت پاسخگو باشند.
مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر تاکید میکند که پیامد این وضعیت، تنها افزایش قیمت چند قلم دارو نیست. به گفته او، امروز حدود یکونیم میلیون نفر تحت پوشش ۱۱ هزار مرکز درمان اعتیاد در کشور قرار دارند و نزدیک به ۳۵ هزار نفر در این مراکز فعالیت میکنند. او یادآور میشود که ایران از نظر پوشش درمان اعتیاد، در میان پنج کشور نخست جهان قرار دارد و هرگونه اختلال در تامین دارو، این شبکه گسترده درمان را با خطر مواجه میکند.
صفاتیان هشدار میدهد که وقتی بیمار دیگر نتواند دارویش را تهیه کند، به تدریج از سیستم درمان خارج میشود. بسیاری از این افراد برای تامین نیاز خود، به سمت مواد ارزانتر اما پرخطرتر مانند هروئین، شیشه یا حتی مصرف تزریقی میروند. این فقط مشکل یک بیمار نیست، تغییری در الگوی مصرف مواد است که میتواند هزینههای سنگینی به نظام سلامت و جامعه تحمیل کند.
او همچنین از وضعیت مراکز درمان اعتیاد ابراز نگرانی میکند و میگوید که افزایش قیمت دارو و کاهش توان مالی بیماران، مراجعه به مراکز را کاهش داده و برخی مراکز باسابقه را در آستانه تعطیلی قرار داده است.یکی دیگر از نگرانیهای صفاتیان، برنامه انتقال داروهای درمان اعتیاد از مراکز درمانی به داروخانههاست. موضوعی که به اعتقاد او، روند درمان را از رویکرد جامع خود دور میکند.او تاکید میکند که دارو فقط ۲۰درصد درمان اعتیاد است. ۸۰ درصد درمان به روانشناسی، مددکاری، پیگیری مستمر و ارتباط پزشک با بیمار مربوط میشود. اگر بیمار فقط برای گرفتن دارو به داروخانه مراجعه کند، بخش مهمی از فرایند درمان حذف خواهد شد.او در پایان هشدار میدهد که اگر برای تامین پایدار داروهای درمان اعتیاد و حفظ بیماران در چرخه درمان، تصمیمهای فوری گرفته نشود، چالش امروز تنها به کمبود چند قلم دارو محدود نخواهد ماند و میتواند در ماههای آینده، خود را در قالب افزایش مصرف مواد پرخطر، تضعیف مراکز درمان اعتیاد و عقبگرد در دستاوردهای دو دهه گذشته کشور در حوزه درمان اعتیاد نشان دهد.
بازگشت اجباری به بازار غیرقانونی
کنگره ۶۰ یکی از سازمانهای مردمنهاد فعال در حوزه درمان اعتیاد است که سالهاست از شربت تنتور اپیوم (OT) به عنوان بخشی از پروتکل درمانی خود استفاده میکند. به گفته مسئولان این مجموعه، کمبود این دارو در دو سال اخیر، روند درمان بخشی از اعضای آن را با چالش روبهرو کرده است. بابک لطفی، مسئول امور دارویی کنگره ۶۰، در گفتوگو با «هفت صبح» از پیامدهای این وضعیت بر روند درمان اعضای این مجموعه میگوید. لطفی نیز مانند دیگر دستاندرکاران این حوزه معتقد است داروهای درمان اعتیاد تنها یک نسخه پزشکی نیستند، بلکه ابزاری برای کاهش آسیبهای اجتماعی و کمک به حفظ بیماران در مسیر درمان به شمار میروند. کنگره ۶۰ در حال حاضر حدود ۱۵ هزار نفر را با استفاده از دارودرمانی تحت پوشش دارد و کمبود شربت تنتور اپیوم، طی نزدیک به دو سال گذشته، مشکلات جدی برای ادامه درمان این افراد ایجاد کرده است.
او به پیگیریهای انجامشده برای تامین دارو اشاره میکند که در مقاطعی، با پیگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر، کمبودها به صورت موقت برطرف شد، اما این راهکارها پایدار نبود و همچنان دارو به صورت محدود و قطرهچکانی در اختیار مراکز قرار میگیرد. از نگاه لطفی، مهمترین پیامد این وضعیت، بازگشت ناخواسته برخی بیماران به همان چرخهای است که برای رهایی از آن وارد درمان شدهاند؛ اعتیاد. او یکی دیگر از پیامدهای کمبود دارو را رونق بازار غیررسمی آن میداند. به گفته او، اگرچه مراکز درمانی اجازه افزایش قیمت رسمی دارو را ندارند اما محدود شدن عرضه باعث شده بخشی از داروها در بازار آزاد با قیمتهایی بسیار بالاتر از نرخ مصوب معامله شوند. امروز مشکل اصلی، بیش از آنکه افزایش قیمت رسمی باشد، دشوار شدن دسترسی بیماران به داروی مورد نیازشان است.او همچنین درباره پیشنهاد جایگزینی برخی داروها با شربت تنتور اپیوم میگوید که چنین راهکاری، دستکم در پروتکل درمانی کنگره ۶۰، قابل اجرا نیست. هر داروی درمان اعتیاد، کارکرد و جایگاه مشخصی در روند درمان دارد و نمیتوان انتظار داشت داروی دیگری همان اثر درمانی را برای همه بیماران داشته باشد.
چندصدایی در درمان؛ فرصت یا سردرگمی؟
اگر کنگره ۶۰ از تاثیر کمبود دارو بر روند درمان اعضای خود میگوید، مدیر یکی از کمپهای ترک اعتیاد، پیامدهای این وضعیت را در رفتار مصرفکنندگان و بازار درمان میبیند. سعید رشید، مدیر یک کمپ ترک اعتیاد، معتقد است هر زمان دسترسی به یک داروی درمان اعتیاد دشوار شود، بسیاری از مصرفکنندگان برای جلوگیری از علائم محرومیت، به سراغ جایگزینهای دیگری میروند. جایگزینهایی که گاهی آسیب بیشتری به همراه دارند.او به «هفت صبح» میگوید که این روزها تماسهای زیادی از افرادی داریم که دنبال شربت اپیوم هستند و میپرسند آیا میتوانیم آن را برایشان تهیه کنیم یا نه؟ وقتی داروی مورد نیازشان را پیدا نمیکنند، معمولاً به سراغ گزینههای دیگری میروند. از داروهای موجود در بازار گرفته تا مواد مخدر دیگر. این تغییر، همیشه به نفع بیمار نیست.
به گفته رشید، تغییر ناخواسته الگوی مصرف میتواند خطرات جدی برای فرد ایجاد کند. او توضیح میدهد وقتی فردی که بدنش به یک داروی مشخص عادت کرده، ناگهان به مصرف ماده دیگری روی میآورد، احتمال بروز عوارض شدید یا حتی اوردوز افزایش پیدا میکند. اگرهم فرد نتواند هزینه درمان یا مصرفش را تامین کند، ممکن است برای تهیه پول به سمت رفتارهای پرخطر یا فعالیتهای غیرقانونی برود. در این صورت، هزینه این بحران فقط بر دوش بیمار نیست و نظام سلامت، خانوادهها و حتی دستگاههای انتظامی و قضایی هم درگیر پیامدهای آن خواهند شد.
رشید حتی پا را فراتر میگذارد و مدعی است گردش مالی بالای داروهای درمان اعتیاد، زمینه شکلگیری منافعی را فراهم کرده که مانع اصلاح این ساختار شده است. به گفته او، در حوزه درمان اعتیاد یک مافیای اقتصادی شکل گرفته که از وضعیت موجود سود میبرد و تا زمانی که این منافع وجود داشته باشد، رسیدن به یک سیاست واحد و علمی در درمان دشوار خواهد بود.
داروهایی که ستون درمان اعتیادند
در ایران، متادون، بوپرنورفین و تنتور اپیوم (OT) از مهمترین داروهایی هستند که در درمان وابستگی به مواد افیونی استفاده میشوند. این داروها قرار نیست یکشبه اعتیاد را درمان کنند. بلکه به بیماران کمک میکنند علائم ترک را کنترل کنند، میل به مصرف مواد کاهش یابد و فرصت کافی برای بازگشت تدریجی به زندگی عادی داشته باشند. هر کدام از این داروها کاربرد متفاوتی دارند. متادون سالهاست یکی از پرمصرفترین داروهای درمان نگهدارنده در ایران است. بوپرنورفین نیز برای گروهی از بیماران، به دلیل ویژگیهای درمانیاش، گزینه مناسبتری محسوب میشود. تنتور اپیوم هم در برخی پروتکلهای درمانی، از جمله روش درمانی کنگره ۶۰، جایگاه ویژهای دارد و برای بخشی از بیماران، ادامه درمان به دسترسی مستمر به این دارو وابسته است.
درمان، قربانی بعدی کمبود دارو؟
در عالم واقع پشت پیشخوان مراکز درمان اعتیاد، هنوز نسخهها نوشته میشود. نسخههایی که برای بسیاری از بیماران، فقط چند قلم دارو نیست، بلکه امیدی برای بازگشت به زندگی عادی است. اگر این زنجیره با کمبود دارو، افزایش هزینهها یا ناپایداری در تامین درمان گسسته شود، هزینه آن را تنها بیماران نمیپردازند. خانوادهها، مراکز درمانی و در نهایت جامعه نیز با پیامدهای آن روبهرو خواهند شد.شاید به همین دلیل، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز است، نه فقط تامین چند قلم دارو، بلکه حفظ تداوم درمان برای کسانی است که تصمیم گرفتهاند از چرخه اعتیاد خارج شوند.
