هفت صبح،لیلا مرگن | شاید برایتان جالب باشد که بدانید میلیونها سال قبل، پهنه سرزمینی ایران هم میزبان جانوران غولپیکر یعنی دایناسورها بوده است. تا همین چندی پیش، هیچ اثری از زندگی دایناسورها در ایران کشف نشده بود اما با کشف ردپای این حیوانات عظیمالجثه در بلده مازندران، حضور نخستین ساکنان کره زمین در پهنه سرزمینی ایران مهر تایید دریافت کرد. البته ایران که بهشت زمینشناسی دنیاست، ناشناختههای دیگری هم دارد که باید به مرور و با تخصیص اعتبارات پژوهشی، شناسایی شوند.
شواهد زمینشناسی حاکی از قدمت حیات در فلات ایران است. سرزمینی که از میلیونها سال قبل، تغییرات زیادی را تجربه کرده و میزبان جانوران و گیاهانی بوده که شاید امروز هیچ اثری از آنها جز یک فسیل روی زمین باقی نمانده باشد. البته به نظر میرسد که بخشی از نسل تغییر یافته آن گونهها در پهنه سرزمینی ایران امروزی به زندگی خود ادامه میدهند اما مطالعه گذشتهها به ما یادآوری میکند که زمین تغییرات زیادی را تجربه کرده است.
علیرضا نجیمی، مدیر کل دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با هفت صبح درباره تلاشهای انجام شده برای شناخت آنچه در گذشته نه چندان دور از نظر زمینشناسی در ایران رخ داده، توضیحاتی ارائه میکند.به گفته او تلاش برای کشف گذشته این سرزمین در میان لایههای رسوبی میلیونها سال قبل ادامه دارد و فسیلهایی که در این لایهها کشف میشوند، موضوع مطالعات دیرینه شناسی هستند. با مطالعات دیرینه شناسی اطلاعاتی درباره سن لایههای رسوبی، تفسیر محیطهای رسوبی دیرینه، منابع معدنی و هیدروکربنی به دست میآوریم. فسیلهای کشف شده هم کمک میکنند که بدانیم در گذشته شرایط آب و هوایی چگونه بوده و چه جانورانی در پهنههای مختلف ایران زیست میکردهاند. اهمیت مطالعه فسیلها آنقدر زیاد هست که سوم آبان هر سال را روز فسیل اعلام کردهاند.
کشف سرخسهای غول پیکر
سازمان محیط زیست مطالعاتی را در میان سایتهای فسیلی ایران آغاز کرده است و آنطور که مدیر کل دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست میگوید: فسیلهای گیاهی متنوعی در بلده استان مازندران، کرمان و قزوین وجود داشته که عمدتا مربوط به دوران دوم و سوم زمین شناسی هستند. عمده فسیلهای گیاهی کشف شده در ایران از جنس پتروفیلوم و زامیت یا همان سرخس غول پیکر است که اجداد سرخسهای امروزی به حساب میآیند و آثارشان به صورت فسیل، در سایتهای استانهای مختلف کشف شده است.
به گفته نجیمی، فسیلهای بیمهره در سراسر کشور یافت میشوند. گسترش آنها به نحوی است که حدود 30 هزار گونه بیمهره در شاخهها و ردههای مختلف مربوط به دو تا سه میلیون سال قبل در ایران وجود دارد. البته بخشی از این فسیلها مربوط به تریلوبیتها، آمونیتها، براکیوپوتها همچنین مرجانها و اسفنجها هستند که شاید امروز منقرض شده و دیگر وجود نداشته باشند.
محیط زیست تنها متولی مطالعه مهرهداران
مطالعه فسیلهای مهرهداران برای سازمان حفاظت محیط زیست از اهمیت خیلی بالایی برخوردار هستند زیرا این سازمان تنها متولی مطالعه در این حوزه است. درباره بیمهرهگان دستگاههای اجرایی دیگری هم مطالعاتی را انجام دادهاند و فراوانی این فسیلها، کار را برای همه راحت میکند اما مطالعه فسیل مهرهداران و استخراج آنها از لابهلای رسوبهای میلیونها سال قبل، حتما نیاز به حضور متخصصان و متولی واحد دارد.
نجیمی توضیح میدهد که عمده فسیلهای مهرهداران موجود در مخازن سازمان محیط زیست مربوط به رده ماهیان و پستانداران است. فسیل ماهیان بیشتر در استانهای چهار محال و بختیاری و آذربایجان شرقی کشف شدهاند اما سایر فسیلهای مهرهداران در استانهایی مثل لرستان، سایت فسیلی مراغه واقع در آذربایجان شرقی، همدان، مازندران، کرمان، هرمزگان، زنجان و کردستان شناسایی شدهاند و مشاهداتی هم سیستان و بلوچستان در رابطه با مهرهداران وجود دارد.
سایت فسیلی مراغه یک اثر طبیعی ملی است که در سال 1384 به ثبت رسیده و تنها اثر طبیعی ملی ایران است که بهعنوان سایت فسیلی شناخته میشود. این سایت از اهمیت بالایی بهخصوص در زمینه فسیل مهرهداران برخوردار است. نجیمی میگوید که هنوز هم سایتهایی در ایران هستند که کاوش در آنها به دلیل محدودیت امکانات، اعتبارات، نیروهای تخصصی و غیره انجام نشده و باید مخازن علمی سازمان محیط زیست از نظر کمیت و کیفیت توسعه یابد.
15 هزار فسیل مهرهدار در مخازن سازمان محیط زیست
تمامی تلاشهای انجام شده در مجموعه موزه تنوع زیستی سازمان محیط زیست باعث شده که 430 نمونه گیاهی در مخازن این مجموعه گردآوری شود. بیش از 10 هزار و 655 فسیل بیمهره و 15 هزار فسیل مهرهدار شامل پستانداران و ماهی در مخازن سازمان محیط زیست وجود دارد. البته وجود 15 هزار قطعه فسیل در این مخازن بدین مفهوم نیست که 15 هزار گونه مهرهدار کشف شده بلکه وقتی نمونه فسیلی مثلا یک فیل شناسایی میشود، قطعات مختلفی دارد که هر قطعه، جداگانه شمارش میشود.
به گفته نجیمی، کل نمونههای فسیلی موجود در مخزن سازمان حفاظت محیط زیست به همراه سنگ و کانی، چیزی حدود 33 هزار نمونه است که حدود هفت هزار نمونه آن مربوط به بخش سنگ و کانی است. اخیرا هم کارگروه مناطق فسیلی و پدیدههای زمینشناسی تشکیل شده تا آیین نامهای برای مطالعه سایر پدیدههای زمینشناسی مثل آبشار، شهاب سنگ و گل فشان تدوین کنند.
زرافه و کرگدن، ساکنان گذشته ایران
به گفته نجیمی در همدان سایت فسیل مهرهداران شناسایی شده که هنوز کاوشی در آن انجام نشده است اما در سایتهای کاوش شده، اطلاعات ذیقیمتی از حیات در گذشته ایران به دست آمده است. برای اولین بار ردپاهایی از فسیل دایناسورها در بلده مازندران کشف شده است.
در سایت مراغه آثاری از فیلها، زرافه و کرگدن را داشتیم که نشان میدهد زمانی این حیوانات در ایران زندگی میکردند. این موجودات چند میلیون سال قبل در ایران زندگی میکردند که از نظر زمینشناسی دوره کوتاهی به حساب میآیند. به جز زرافهها و کرگدنها که نزدیک به سه تا چهار میلیون سال قبل در کشور بودهاند، ببر دندان شمشیری هم در ایران زندگی میکرده است که این ببر تفاوتهای ظاهری با گونه ببر مازندران منقرض شده در حدود یک قرن قبل دارد. ببر دندان شمشیری به دلیل مورفولوژی بدن و شکل دندان به این نام معروف شده است.
سایت فسیلی مراغه جزو پنج منطقه پر اهمیت فسیل مهرهدار جهان به حساب میآید. ایران از نظر سایتهای فسیلی غنی است و جزو مناطق پر اهمیت دارای فسیل مهرهدار جهان به حساب میآید ولی آمار و اطلاعات ما ناقص است. برخی منابع میگویند ایران جزو پنج کشور و برخی منابع دیگر آن را جزو 10کشور اول تنوع زیستی جهان میدانند. این تنوع زیستی قدمت و تاریخ گونهها در کشور را نشان میدهد و همین تنوع سبب شده که ایران از لحاظ نمونههای فسیلی جزو کشورهای پیشرو در جهان باشد.
اهمیت سنگ و کانی در مطالعات زمینشناسی
مدیر کل دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست توضیح میدهد که شاید فسیل اهمیت بیشتری داشته باشد اما در کنارش سنگ و کانیها نشان دهنده تاریخچه طبیعی زمین هستند و باید به آنها توجه ویژه شود. نمونههای سنگ و کانی میتواند منابع ارزشمندی برای مطالعات زمینشناسی پژوهشگران باشد. هفت هزار نمونه موجود در مخازن سازمان محیط زیست به همراه نمونههای فسیلی باید مورد توجه قرار گرفته و مطالعه و بررسی بیشتر شوند.
او درباره مطالعات انجام شده درباره شهابسنگها هم میگوید: افرادی به سازمان محیط زیست مراجعه کردهاند که نمونههای شهاب سنگی دارند. این نمونهها به سازمان زمینشناسی ارجاع میشود تا در صورت تایید این سازمان، مجوزهایی برای موزه و نمایشگاه صادر شده و از این نمونهها استفاده شود. ایران بهشت زمین شناسان است و اعتقاد داریم که پتانسیلهای بسیار خوبی در حوزه فسیل، سنگ و کانی در کشور وجود دارد.
