هفت صبح | سالهاست که تهرانیها با ترافیک اعصاب خردکننده و هزینههای روزافزون حمل و نقل دست و پنجه نرم میکنند، اما چهار ماه اخیر، تجربهای متفاوت، عجیب و برای بسیاری از شهروندان خوشحالکننده بود. از ۹ اسفند سال گذشته، درست با آغاز جنگ تحمیلی سوم و در شرایطی که شهر در وضعیت اضطراری قرار داشت، تصمیمی گرفته شد که شاید در ابتدا برای تسهیل تردد در شرایط بحرانی بود، اما به سرعت به یکی از جنجالیترین و بحثبرانگیزترین موضوعات مدیریت شهری تبدیل شد: رایگان شدن کامل خدمات مترو و اتوبوسهای بیآرتی در سراسر پایتخت. این تصمیم که در ابتدا مقطعی بود، با تمدیدهای متوالی به یک روتین تبدیل شد و حالا و بعد از چند روز از اتمام مهلتی که شورا برای آن تعیین کرده، تهرانیها را با یک سوال بزرگ روبهرو کرده است: اینکه آیا فردا و روزهای بعد، دوباره باید بلیت بخریم یا گانسازی ادامه دارد؟
دانی و سکوت اداری
اگر به اخبار منتشر شده و مصوبات رسمی نگاه کنیم، مهلت این طرح تا امروز، ۱۹ تیرماه بوده است. اما مشاهدات عینی خبرنگاران ما در ایستگاههای مختلف مترو و توقفگاههای بیآرتی نشان میدهد که در طول این چند روز که از مهلت پایان این طرح میگذرد، گیتهای مترو بدون نیاز به کارت بلیت باز میشدند و مسافران بدون هیچ محدودیتی وارد شدهاند. در خطوط اتوبوس بیآرتی نیز وضعیت مشابهی برقرار است و مسافران بدون پرداخت هزینه جابهجا میشدند. در این زمینه روابط عمومیهای شرکت اتوبوسرانی و شرکت متروی شهر تهران نیز در پاسخ به تماسهای خبرنگاران اعلام کردند که تا این لحظه هیچ دستورالعملی برای توقف رایگانسازی یا فعال کردن سیستمهای دریافت بلیت صادر نشده است.
جنگ قدرت در شورای شهر؛ بلیتها گران میشوند؟
در مقابل این واقعیت میدانی، جبهه مخالفانی در شورای شهر وجود دارند که دغدغههای مالی شدیدی دارند. مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران، پیش از این صراحتاً مخالفت خود را با اجرای دائمی این طرح اعلام کرده بود. او معتقد است که رایگان بودن خدمات در درازمدت، فشار مالی خردکنندهای به سازمانهای حمل و نقل وارد میکند و در نهایت منجر به کاهش کیفیت خدمات و فرسودگی ناوگان میشود.سیدجعفر تشکری هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل و نقل شورای شهر نیز بارها تاکید کرده که مهلت مصوبه همان شنبه - 20 تیر- به پایان میرسد. او صراحتاً اعلام کرد که چون لایحهای برای تمدید از سوی شهردار ارائه نشده، از روز شنبه ۲۰ تیرماه، تردد طبق روال گذشته و با خرید بلیت انجام خواهد شد. اما نکته تکاندهنده در صحبتهای او، اشاره به افزایش قیمتها بود. تشکری هاشمی اعلام کرد که طبق مصوبات سال گذشته، نرخ بلیتها با ۲۵ درصد افزایش اعمال خواهد شد. این یعنی شهروندانی که شاید منتظر تمدید رایگانسازی باشند، با یک شوک قیمتی روبهرو خواهند شد.
از اربعین تا نیمه مرداد
اما در حالی که تشکری هاشمی از پایان طرح و گرانی بلیتها میگوید، لایههای دیگر مدیریت شهری در تلاشاند تا این طرح را زنده نگه دارند. محمد آقامیری، رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای اسلامی شهر تهران، اخیرا در واکنش به این ابهامات، از ارائه یک لایحه دوفوریتی خبر داد. او اعلام کرده که شهرداری لایحهای را ارسال کرده تا موضوع تداوم رایگان بودن خدمات مترو تا پایان مراسم اربعین در اولین جلسه شورا بررسی و تصویب شود. آقامیری با اطمینان میگوید که این پیشنهاد از حمایت اکثریت نسبی اعضای شورا برخوردار است و احتمال تصویب آن بسیار زیاد است.
موضوعی که عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران نیز آن را تایید میکند. او گفته که لایحهای به شورا ارائه شده که در صورت تصویب، روند رایگان بودن مترو و بیآرتی تا نیمه مرداد ماه تمدید خواهد شد. محمدخانی نکته بسیار مهمی را مطرح کرد: هدف از تمدید تا نیمه مرداد، خرید زمان برای آماده شدن یک لایحه اصلی و نهایی است. طبق گفته او، شهرداری در حال بررسی طرحی است که در آن استفاده از حمل و نقل عمومی از طریق «عضویت در باشگاه شهروندی» به صورت رایگان یا با تخفیفهای ویژه ارائه شود. این یعنی شهرداری به دنبال یک سیستم هوشمند است تا رایگانسازی را از حالت «مقطعی و تصادفی» به حالت «سیستماتیک و هدفمند» تبدیل کند.
تکرار سناریوی اردیبهشتی شهردار زاکانی
اگر به تاریخچه این چهار ماه نگاه کنیم، میبینیم که مدیریت شهری تهران عادت کرده است در لحظات آخر تصمیم بگیرد. اتفاقی که دقیقاً مشابه اتفاقات اردیبهشتماه است. در آن زمان هم مهلت رایگانسازی تمام شده بود و همه منتظر پولی شدن بلیتها بودند، اما ناگهان شهردار تهران تصمیم گرفت طرح را ادامه دهد تا در جلسات بعدی شورا برای تمدید آن رایزنی کند.اکنون دوباره همان الگوی رفتاری تکرار شده است. از یک سو مسئولان کمیسیون عمران شورا میگویند «بلیت بخرید»، اما از سوی دیگر سخنگوی شهرداری و رئیس کمیته زیرساخت از لایحههای دوفوریتی و تمدید تا مرداد میگویند. این تضاد در گفتهها، نشاندهنده یک شکاف عمیق بین دیدگاههای مالی شورای شهر و دیدگاههای اجتماعی شهرداری است. در این میان، تنها برنده، مسافری است که فعلاً بدون بلیت تردد میکند، اما بازنده، شهروندی است که در ابهام قرار گرفته و نمیداند شنبه صبح با چه وضعیتی روبهرو میشود.
چرا رایگانسازی به یک بنبست مدیریتی تبدیل شد؟
مشکل اصلی در این پرونده، نبود یک برنامه بلندمدت و شفاف است. مدیریت شهری تهران به جای اینکه روی مدلهای تامین مالی جایگزین (مثل جذب سرمایهگذار یا مالیاتهای خاص) برای رایگان کردن حمل و نقل کار کند، به تمدیدهای کوتاه مدت و اضطراری روی آورده است. این رویه باعث شده که هر چند روز یک بار، شهروندان منتظر خبر جدیدی باشند تا بفهمند آیا باید برای تردد در شهر هزینه پرداخت کنند یا خیر.در حالی که برخی اعضای شورا معتقدند رایگانسازی بدون بودجه کلان منجر به تخریب ناوگان میشود، طرفداران این طرح در شهرداری میگویند که در شرایط جنگی و بحرانی، اولویت با رفاه حال شهروندان و تسهیل تردد است. اما این تضاد در دیدگاهها، در نهایت به قیمت سرگردانی میلیونها مسافر مترو و اتوبوس درآمده است.
راهبرد ساده و کاربردی برای مسافران تهرانی
با توجه به اینکه در حال حاضر تضاد شدیدی بین گفتههای مسئولان شورای شهر (بهخصوص تشکری هاشمی) و سخنگوی شهرداری (محمدخانی) و رئیس کمیته زیرساخت (آقامیری) وجود دارد و هیچ اطلاعیه یکپارچه و رسمی برای روز شنبه صادر نشده است، توصیه میشود مسافران تهرانی برای روز شنبه ۲۰ تیرماه آمادگی پرداخت هزینه را داشته باشند.بهترین و مطمئنترین راه این است که هر شهروندی حداقل یک کارت بلیت شارژ شده همراه داشته باشد تا در صورت اجرای ناگهانی مصوبه شورای شهر و پولی شدن مترو و اتوبوسها، در تردد دچار مشکل نشود و غافلگیر نگردد. اما با توجه به لایحههای دوفوریتی مطرح شده توسط آقامیری و محمدخانی و همچنین وضعیت فعلی گیتها که همچنان باز هستند و دستور توقفی صادر نشده، احتمال اینکه رایگانسازی تا زمان تصویب لایحههای جدید (تا اربعین یا نیمه مرداد) ادامه یابد، بسیار زیاد است. اما برای اطمینان، شارژ کارت بلیت، منطقیترین تصمیم برای روزهای آتی است.
