هفت صبح | برداشت از منابع آب زیرزمینی با توجه به تشدید خشکسالیها شدت گرفته است و این رویه بحران فرونشست در ایران را تشدید میکند. تنها راه نجات، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی به کمک اجرای پروژههای آبخیزداری و سرعت بخشیدن به اجرای آن است اما از مجلس خبر میرسد که سال آینده اعتبارات آبخیزداری با پیشنهاد دولت فقط 300 میلیارد تومان افزایش خواهد یافت. ایران ۶۰۹ دشت دارد که بر اساس آمارهای موجود بهجز دشت عباس در استان ایلام، تقریبا همه دشتها با مشکل افت آب زیرزمینی مواجهاند. برخی از این دشتها وضعیت فوق بحرانی، برخی بحرانی و برخی فاقد پتانسیل موثر آب زیرزمینی هستند. 28 درصد سطح استان گلستان، 14 درصد سطح اصفهان و دو درصد استان همدان درگیر فرونشست هستند. این فرونشستها به همراه شکافهای زمین تهدیدی جدی برای تمدن، زیرساختها و سکونتگاههای انسانی محسوب میشوند.
بیلان منفی منابع آب تجدیدپذیر
فرونشست حاصل برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی به دنبال کاهش منابع آب تجدیدپذیر است. بر اساس بیلان رسمی، منابع آب تجدیدپذیر کشور از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب در سه دهه پیش به حدود ۱۰۳ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است. با افزایش جمعیت و کاهش منابع آب، سرانه آب تجدیدپذیر ایران به زیر هزار مترمکعب در سال رسیده است؛ طبق شاخصهای جهانی اگر سرانه آب به زیر هزار مترمکعب برسد، کشور وارد تنش آبی مزمن میشود و اگر زیر ۵۰۰ مترمکعب برسد با تنش آبی مطلق مواجه خواهد شد. در دشت کاشان و اطراف دریاچه نمک با کمبود مطلق آب مواجهایم؛ در مقابل برخی حوضهها مانند هراز، وضعیت بهتری داریم ولی این مناطق هم از روند کلی کشور مستثنا نیستند.
نهضت سدسازی بیرویه در ۴۰ تا ۵۰ سال گذشته نظام طبیعی بارش و جریان رودخانهها را برهم زده است. بهگونهای که حتی در حوضههایی با افزایش بارش نیز کاهش روانآب مشاهده میشود. این یعنی برای نجات دشتها، نیاز به نسخههای متنوعی داریم. بیلان منفی آب تجدیدپذیر فشار بر منابع آب زیرزمینی بهعنوان ذخایر استراتژیک کشور را تشدید کرده است. به نحوی که در سال ۱۳۵۰ تعداد چاههای ایران حدود ۴۷ هزار حلقه بوده اما امروز این رقم به بیش از یک میلیون حلقه چاه مجاز و غیرمجاز رسیده است. یعنی بهطور متوسط در هر ۱.۵ کیلومتر مربع از کشور یک چاه حفر شده است. در چنین شرایطی هیچ راهی نداریم جز آنکه اجرای پروژههای آبخیزداری را تسریع کنیم.
مقابله با فرونشست در دستور کار مجلس
از مجلس خبر میرسد که طرحی در کمیسیون کشاورزی برای مقابله با فرونشست زمین در دست تصویب است. آنطور که فارس گزارش کرده، قرار است این طرح به قانون تبدیل شود تا اقدامات مقابلهای با فرونشست زمین، قانونمند شود. به گفته پیمان فلسفی عضو کمیسیون منابع طبیعی، آب و کشاورزی مجلس شورای اسلامی در طرح مجلس اهمیت آبخیزداری شهری و روستایی مورد توجه قرار گرفته است. مجلس تصمیم دارد برای تغذیه آبهای زیرزمینی اعتبارات آبخیزداری را افزایش دهد. سال گذشته رقم 1200 میلیارد تومان بودجه برای این بخش درنظر گرفته شده و امسال نیز دولت 1500 میلیارد تومان برای پروژههای آبخیزداری پیشنهاد داده اما مجلس تلاش میکند که عدد پیشنهادی را افزایش دهد.
حامد عابدی کارشناس محیط زیست هم میگوید که آبخیزداری نقش کلیدی در حفظ منابع آب زیرزمینی و بهرهبرداری پایدار از زمینهای کشاورزی دارد. مدیریت صحیح آبخیز به معنای پیشگیری از فرسایش خاک، کاهش خطر سیلاب و افزایش راندمان آبیاری است. این کار شامل اقداماتی مانند احیای پوشش گیاهی، ایجاد موانع طبیعی و مصنوعی و مدیریت روانابها میشود.
برداشت سالانه 48 میلیارد متر مکعب از منابع زیرزمینی
آمارهای وزارت نیرو نشان میدهد که بر اساس پروانههای صادرشده برای بهرهبرداری از چاهها، سالانه در مجموع نزدیک به ۴۸ میلیارد مترمکعب برداشت از منابع آب زیرزمینی انجام میشود. البته برخی برآوردها نشان میدهد که افت منابع آب زیرزمینی امکان برداشت به اندازه پروانه را فراهم نمیکند و میزان برداشت واقعی از منابع آب زیرزمینی حدود ۳۹ میلیارد مترمکعب است. همچنین برآوردها نشان میدهد حدود ۵۲۶ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور وجود دارد که سالانه نزدیک به ۸میلیارد مترمکعب آب برداشت میکنند.
بنابراین با مسدود کردن چاههای غیرمجاز چندان معجزهای در حوزه آب زیرزمینی و مقابله با فرونشست رخ نخواهد داد و آنچه باید کنترل شود، اتفاقا پروانههای برداشت از چاههای مجاز کشور است. اضافهبرداشت تجمعی از منابع آب زیرزمینی بین ۱۵۰ تا ۳۵۰ میلیارد مترمکعب تخمین زده میشود، رقمی که در مقایسه با حجم کل ذخایر آب زیرزمینی کشور بسیار نگرانکننده است. برای مقابله با فرونشست، علاوه بر توسعه فعالیتهای آبخیزداری باید سالانه ۳۰ تا ۳۵ میلیارد مترمکعب از برداشت آبهای زیرزمینی در یک دوره ۱۰ تا ۱۵ ساله کاهش یابد. این اقدام اگرچه دشوار است اما شدنی است زیرا در کشورهایی مانند اسپانیا و آمریکا هم این کار انجام شده است.
