هفت صبح| در هفتههای اخیر یکی از نگرانکنندهترین پدیدههای بهداشتی در کشور، افزایش چشمگیر و دهبرابری آمار مبتلایان به بیماری تب دنگی است که باعث شده تا کارشناسان سیستم بهداشتی نسبت به وضعیت موجود هشداری جدی بدهند. این بیماری که پیش از این تنها به عنوان یک تهدید محلی در جنوب کشور شناخته میشد، اکنون به چالش بزرگی برای سلامت عمومی کل کشور تبدیل شده است. آمارهای رسمی نشان میدهند روند رشد ابتلا به این ویروس، فراتر از حد انتظار و با شیبی تند صعود کرده است. نکته نگرانکننده آن است که این افزایش ناگهانی، صرفاً یک اتفاق لحظهای نیست، بلکه نتیجه بیتوجهی به هشدارهای مکرری است که از سال گذشته و حتی پیش از آن، توسط کارشناسان بهداشتی داده شده بود.
ماهیت ویروس دنگی و پشههای ناقل
تب دنگی از سال ۲۰۰۰ میلادی به بعد در جهان بهشدت گسترش یافته و در این مدت میزان ابتلای سالیانه آن، بیش از ۳۰برابر افزایش پیدا کرده است. ویروس تب دنگی، یک عفونت حاد ویروسی است که توسط پشههای نر و ماده از جنس آئدس منتقل میشود. این پشهها که در ادبیات علمی و رسانهای به «پشههای ببری» یا «تایگر ماسی» شهرت دارند، ویژگیهای منحصربهفردی دارند که آنها را از سایر پشههای رایج در ایران متمایز میکند. برخلاف پشههای معمولی که عمدتاً در شب فعالیت میکنند، پشههای آئدس در ساعات روشنایی روز، بهویژه در صبح زود و هنگام غروب آفتاب، به شکار انسان میپردازند.
این ویژگی زمانی خطرناک میشود که با ساعات فعالیت روزمره مردم همخوانی دارد. علاوه بر این، پشههای آئدس تمایل شدیدی به آبهای تمیز و راکد دارند و برخلاف تصور عمومی، نیازی به برکههای بزرگ یا فاضلابهای گسترده ندارند؛ بلکه حتی در یک قاشق چایخوری آب، زیر گلدانها، در بطریها، لاستیکهای فرسوده و هرگونه ظرف کوچکی که آب در آن جمع شده باشد، تخمگذاری میکنند. تخمهای این پشهها مقاومت بالایی دارند و میتوانند ماهها در محیط خشکی زنده بمانند و با اولین دسترسی به آب، دوباره متحول شوند. این سازگاری زیستمحیطی، ریشهکنی آنها را بسیار دشوار کرده است.
از سوی دیگر، خود ویروس دنگی دارای چهار سویه آنتیژنی مختلف (سروتیپ ۱ تا ۴) است. ابتلای اولیه به یکی از این سویهها معمولاً علائم خفیفی دارد و فرد پس از چند روز بهبود مییابد؛ گاهی اوقات این علائم با سرماخوردگی یا آنفلوآنزا اشتباه گرفته میشود و حتی تشخیص داده نمیشود اما در صورت ابتلای دوباره به یکی از این سویهها، وضعیت به شدت خطرناک میشود.
از پیشبینی تا شناسایی
برای درک ابعاد این بحران، باید به تاریخچه مواجهه ایران با این پشه بازگشت. دکتر قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، در این مورد گفته که ورود پشه آئدس به جنوب کشور حدود سال ۱۳۹۹ شناسایی شد. پیش از آن، موارد ابتلا به تب دنگی و چیکونگونیا به صورت وارداتی از کشورهای دیگر گزارش میشد، اما شناسایی پشه ناقل در خاک ایران، نقطهعطفی جدی بود.
با این حال، ریشه این مسئله به عقبتر، یعنی سال ۱۳۹۲ بازمیگردد. در آن سال، کارشناسان مرکز مدیریت بیماریهای واگیر پیشبینی کرده بودند که با توجه به تغییرات اقلیمی و الگوهای مهاجرت حشرات، ورود پشه آئدس به ایران محتمل است و از همان زمان اقدامات مقابلهای اولیه آغاز شد. تدوین پروتکلهای آموزشی، شروع اقدامات برای شناسایی و تشخیص پشه آئدس از جمله اقداماتی بود که از آن سالها در دستور کار قرار گرفت، اما به دلایل مختلف، این هشدارها در حد یک برنامه نظارتی باقی ماند اما با گذشت زمان و بدون اجرای یک برنامه جامع و همهجانبه برای حذف کانونهای تکثیر، این پشهها توانستند جمعیت خود را افزایش دهند و گسترش یابند.
اکنون، پشه آئدس در استانهای جنوبی مانند هرمزگان، سیستان و بلوچستان (بهویژه چابهار و کنارک)، بوشهر، فارس و کرمان مستقر شده است. همچنین، گونه آئدس آلبوپیکتوس که سازگاری بیشتری با آبوهوای معتدل دارد، در استانهای شمالی شامل گیلان، مازندران، اردبیل، آذربایجان شرقی، قزوین و زنجان مشاهده شده است. این پراکندگی جغرافیایی نشان میدهد خطر دنگی دیگر محدود به یک منطقه خاص نیست و با توجه به تردد بالای مسافران و تغییرات اقلیمی، پتانسیل گسترش به سایر نقاط کشور را دارد.
ازآموزش تا قرنطینه و تقویت زیرساختهای آزمایشگاهی
به گفته مرادی، به سیستم بهداشتی و درمانی و مردم آموزش داده شده که چه زمانی احتمال وجود بیماری مطرح است، چگونه تشخیص داده میشود و در صورت مبتلا بودن به بیماری، چه اقداماتی لازم است؟ یکی از مهمترین توصیهها، قرنطینه کردن بیمار است. بیمار معمولاً تا حدود دو هفته قرنطینه میشود و باید زیر پشهبند قرار گیرد تا از نیش پشه و انتقال بیماری جلوگیری شود.
این امکانات فراهم شده و آموزشهای لازم ارائه شده است. از سوی دیگر، وی از تقویت زیرساختهای آزمایشگاهی خبر داد و گفت که آزمایشگاههای ملی تقویت شدهاند و در دو سال اخیر ۱۰ آزمایشگاه منطقهای در کشور راهاندازی شده است تا تشخیص و کنترل موارد بیماری با دقت بیشتری انجام شود. این شبکه آزمایشگاهی به پزشکان کمک میکند تا در کمترین زمان ممکن، ابتلای بیمار را تأیید کرده و اقدامات لازم را آغاز کنند.
پیشبینیهایی که رنگ واقعیت به خود گرفتهاند
دکتر علیرضا رئیسی، سرپرست وزارت بهداشت، در هشدارهای زمستان سال گذشته خودبا نگرانی زیاد خاطرنشان کرده بود که تب دنگی میتواند به یک بحران ملی تبدیل شود. وی تأکید کرد که این بیماری اگر کنترل نشود، میتواند ظرفیت بیمارستانها را اشغال کند و با توجه به اینکه کشورهای جنوب شرق آسیا مانند سنگاپور و مالزی درگیر این بیماری هستند، ایران نیز در معرض خطر جدی قرار دارد. در این خصوص وی اعلام کرده بود که بیتوجهی مردم به توصیههای ساده، زمینه را برای این انفجار آمار فراهم کرده است.موضوعی که به نظر میرسد حالا محقق شده باشد!
از پاکسازی محیط تا استفاده از گیاهان دافع
برای مقابله با این تهدید، کارشناسان بر سه محور اصلی تأکید دارند: مدیریت محیط، حفاظت فردی و پایش ناقل. مهمترین اقدام، حذف و مدیریت منابع آب راکد است. در این راستا، باید به طور مرتب تخلیه آب ظروفی مانند زیرگلدانیها، سطلها، بطریها و قوطیها انجام شود. همچنین جمعآوری و دفع لاستیکهای فرسوده که محل مناسبی برای تکثیر پشه است، پوشاندن مخازن و تانکرهای ذخیره آب با در یا توری ریز و اصلاح سیستم زهکشی و فاضلاب ضروری است.
دکتر کوروش عزیزی، استاد دانشگاه علوم پزشکی شیراز، نیز پیشنهاد میکند از گیاهان دافع پشه مانند پونه، سیترونلا، اسطوخودوس و گل جعفری در محیطهای مسکونی استفاده شود، زیرا بوی این گیاهان پشههای آئدس را فراری میدهد. همچنین در ساعات پر خطر، یعنی صبح زود و غروب، باید با پوشیدن لباسهای آستینبلند و روشن، استفاده از توریهای ضد حشره برای در و پنجرهها و استفاده از مواد دفعکننده حشرات امکان پشه گزیدگی را کاهش داد.
چرا آمار تب دنگی در ایران ۱۰ برابر شد؟
اما وضعیت تا چه حد بحرانی است؟ دکتر مینو محرز در گفتوگو با «هفتصبح» هشدار میدهد که بحران تب دنگی در ایران وارد فاز جدیدی شده است. وضعیتی که ممکن است به زودی به بحرانی جدی بدل شود. محرز در ابتدا به ماهیت فریبنده این بیماری اشاره کرده و میگوید: «تب دنگی در ابتلای اول، شباهت عجیبی به یک سرماخوردگی معمولی یا یک آنفلوآنزای خفیف دارد. بیمار حدود 5 تا 7 روز تب و لرز و سرفه دارد و بعد هم بهبود مییابد. در بسیاری از موارد، فرد اصلاً متوجه نمیشود که به «دنگی» مبتلا شده و حتی به پزشک هم مراجعه نمیکند. اما خطر اصلی و مرگبار زمانی است که فرد برای بار دوم به این ویروس مبتلا شود.»
او با تأکید بر اینکه ابتلای دوم میتواند بسیار شدید و در مواردی کشنده باشد، میافزاید: «در نوبت دوم، علائم بسیار شدید ظاهر میشوند و بیماری ممکن است با خونریزی همراه باشد. در این مرحله، اکثر بیماران باید بستری شوند. نکته مهم اینجاست که در کشورهای درگیر، پس از ابتلای اول به فرد واکسن میزنند تا از ابتلای دوم و خطرناک جلوگیری کنند، اما ما در حال حاضر در ایران واکسن این بیماری را نداریم.»
محرز در تحلیل علت طغیان ناگهانی این بیماری به یک ریشه اجتماعی و جغرافیایی اشاره میکند: «پشه آئدس مدتهاست که وارد ایران شده و ابتدا در مناطقی مثل هرمزگان و شیراز دیده شد که منشأ آن هم سفرهایی از مقاصدی مثل دبی بود. اما علت اینکه ناگهان آمار ده برابر شده، به سفرهای مردم به شمال کشور در زمان جنگ کنونی بر میگردد. در شهرهای شمالی، شرایط آب و هوایی و وجود آبهای راکد، محیطی ایدهآل برای تکثیر پشه فراهم کرده است و به نظر میرسد این پشه حالا در تمام ایران پخش شده باشد.»
پشهای که در یک قاشق آب تخمگذاری میکند
یکی از نکات کلیدی در صحبتهای این متخصص، رفتارشناسی پشه آئدس است. او هشدار میدهد که مردم نباید تصور کنند چون در طبقات بالای ساختمان زندگی میکنند، از نیش پشه در امان هستند. محرز میگوید: «این پشه بسیار به انسان علاقه دارد و دوست دارد نزدیک مردم زندگی کند. فرقی نمیکند طبقه اول باشید یا طبقات بالا؛ پشه در بالکن، محیطهای خارجی و حتی داخل خانه نفوذ میکند. آئدس برای تکثیر به تالاب نیاز ندارد؛ فقط یک قاشق چایخوری آب ماندگاری که ته یک ظرف یا زیر گلدان مانده باشد، برای تخمگذاری و افزایش تعداد آنها کافی است.»
محرز در پاسخ به این سوال که آیا بیماری از فرد به فرد هم منتقل میشود، توضیح میدهد: «در این چرخه انتقال مستقیم از انسان به انسان نداریم. بیماری فقط از طریق نیش پشه منتقل میشود. اما وقتی بیماری به مرحله شدید و خونریزی میرسد، ما مریض را ایزوله میکنیم. چرا؟ چون اگر یک پشه سالم در محیط بیمارستان یا خانه، این فرد مبتلا را نیش بزند، خودش آلوده میشود و میتواند ویروس را به افراد سالم دیگر منتقل کند. پس کنترل زنجیره انتقال، به معنای جلوگیری از دسترسی پشه به بیمار است.»
