ادبیات را بایگانی نکنید!
ادبیات ایران سالها با محفلهای مستقل و خودجوش زنده مانده است
گروه فرهنگ و هنر| ادبیات ایران قرنها بدون شماره پرونده، شناسه رسمی و تأییدیه دستگاههای دولتی نفس کشیده است. شاعران در خانهها گرد هم آمدهاند، نویسندگان در کافهها درباره داستانهایشان بحث کردهاند و استعدادهای جوان در نشستهای کوچک و گاه گمنام، نخستین تجربههای جدی خود را پشت سر گذاشتهاند. حالا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، همزمان با سیوچهارمین هفته کتاب، خبر شناسنامهدار شدن بیش از ۵۰ انجمن ادبی را منتشر کرده و آن را اقدامی در مسیر ساماندهی تشکلهای ادبی میداند. پرسش اینجاست که آیا ثبت اطلاعات چند انجمن در یک سامانه اداری، اتفاق مهمی برای ادبیات کشور محسوب میشود؟
ادبیاتی که منتظر دولت نماند
تاریخ ادبیات معاصر ایران را نمیتوان بدون محفلهای مستقل نوشت. بسیاری از جریانهای اثرگذار شعر و داستان در جمعهای دوستانه، نشستهای غیررسمی و انجمنهایی شکل گرفتهاند که حیاتشان وابسته به حمایت دولتی نبوده است. اهمیت این جمعها در آزادی گفتوگو، برخورد اندیشههای متفاوت و امکان تجربهکردن شکلهای تازه بیان ادبی بوده است.
واقعیت آن است که شمار انجمنها و محفلهای ادبی فعال در سراسر کشور بسیار فراتر از عدد ۵۰ است. البته آمار جامع و قابل اتکایی از تعداد آنها در دست نیست، اما گستردگی نشستهای مستقل در شهرهای مختلف نشان میدهد که نمیتوان فعالیت ادبی کشور را در فهرست انجمنهای ثبتشده خلاصه کرد.مسئله اساسی این است که دولت با چه منطقی میخواهد مجموعهای زنده و متنوع را در قالبهای اداری تعریف کند؟ انجمنی که سالها بدون کمک دولتی فعالیت کرده، چه نیازی دارد برای اثبات موجودیت خود شناسه دریافت کند؟ آیا اعتبار یک محفل ادبی را کیفیت آثار و سابقه فعالیت اعضایش تعیین میکند یا ثبت نام آن در سامانه وزارتخانه؟
خطر تبدیل انجمن به پرونده اداری
مسئولان خانه کتاب و ادبیات ایران پیشتر اعلام کردهاند که هدف این برنامه، شناسایی ظرفیتهای ادبی، حمایت از انجمنها و حتی رتبهبندی آنها بر اساس میزان فعالیت و اثرگذاری است، همین بخش ماجرا نیازمند حساسیت بیشتری است. چه کسی قرار است درباره اثرگذاری یک انجمن ادبی قضاوت کند؟ معیار سنجش چیست؟ تعداد جلسات، شمار اعضا، انتشار کتاب یا میزان همراهی با برنامههای رسمی؟
ادبیات با چنین شاخصهایی بهسادگی قابل اندازهگیری نیست. چهبسا جمعی کوچک در شهری دورافتاده، تأثیری عمیقتر از تشکلی پرجمعیت و برخوردار از امکانات دولتی بر جریان شعر و داستان بگذارد. مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران تأکید کرده که هدف از ثبت انجمنها، کنترل و نظارت نیست. بااینحال، نگرانی درباره پیامدهای احتمالی این سازوکار همچنان جدی است. اگر در آینده برخورداری از امکانات فرهنگی به داشتن شناسه وابسته شود، انجمنهای مستقل ممکن است ناخواسته در موقعیتی نابرابر قرار بگیرند. چنین وضعیتی میتواند استقلال فرهنگی را به امتیازی مشروط تبدیل کند.
حمایت واقعی، پشت میز اتفاق نمیافتد
مشکل امروز ادبیات ایران نداشتن شناسنامه نیست. دشواری انتشار کتاب، محدودیت فضاهای فرهنگی، هزینه برگزاری نشستها، ضعف شبکه توزیع آثار و فرصت اندک برای معرفی نویسندگان جوان، مسائل ملموستری هستند که انتظار میرود سیاستگذاران برای آنها چارهای بیندیشند. دولت اگر دغدغه انجمنهای ادبی دارد، بهتر است امکانات عمومی را بدون تحمیل وابستگی اداری در اختیارشان بگذارد، دسترسی به سالنهای فرهنگی را آسان کند و فرصت فعالیت برابر برای جریانهای مختلف ادبی فراهم آورد.
ثبت اطلاعات انجمنها میتواند برای شناخت ظرفیتهای فرهنگی مفید باشد، ولی نباید آن را با توسعه ادبیات اشتباه گرفت. شناسنامهدار شدن ۵۰ انجمن، بهخودیخود نشانه کشف استعداد تازه، خلق اثر ماندگار یا گسترش آزادی فعالیت فرهنگی نیست.ادبیات ایران بیش از آنکه به سامانهای تازه نیاز داشته باشد، محتاج فضایی است که شاعران و نویسندگان بتوانند بیدغدغه گرد هم بیایند، نقد کنند، تجربه کنند و صدای مستقل خود را حفظ کنند. دستاورد فرهنگی دولت را باید در کیفیت زندگی ادبی جامعه جستوجو کرد، نه در تعداد پروندههایی که به بایگانی اضافه میشود.