بهای سنگین کتابخوانی
قیمت کاغذ طی پنج سال ۱۴ برابر شده و هزینه تولید یک کتاب هزار نسخهای فقط برای تأمین کاغذ به بیش از ۲۲۳ میلیون تومان رسیده است؛ صورتحساب گرانی کتاب را چه کسی میپردازد؟
هفت صبح| اگر این روزها مسیرتان به کتابفروشیهای راسته خیابان انقلاب یا کتابفروشیهای مدرن و زنجیرهای سطح شهر افتاده باشد، احتمالا با پدیدهای مواجه شدهاید که میتوان نام آن را «شوک پشت جلد» گذاشت. شما یک رمان یا یک کتاب تحلیلی با حجم متوسط را از قفسه برمیدارید، به امید اینکه با یک هزینه معقول آخر هفته خود را با کلمات بگذرانید، اما با دیدن قیمتهای ۳۰۰، ۴۰۰ و گاهی بالای ۵۰۰ هزار تومان، کتاب را آرام به قفسه برمیگردانید. بسیاری از مخاطبان عام، در این لحظه انگشت اتهام را به سوی ناشر و کتابفروش میگیرند و آنها را به گرانفروشی و منفعتطلبی متهم میکنند.
اما این قضاوت، تنها دیدن نوک کوه یخی است که بخش اعظم آن زیر آبهای تاریک تورم نهادههای تولید، بحران تخصیص ارز و آشفتگی بازار پنهان شده است. برای درک اینکه چرا امروز خرید چند جلد کتاب میتواند معادل بخش قابلتوجهی از حقوق ماهانه یک کارگر یا کارمند باشد، نباید به قیمت نهایی نگاه کرد. باید چاقوی جراحی را برداشت و کالبد یک کتاب را از چاپخانه تا ویترین کتابفروشی شکافت.
در این گزارش قصد داریم بازار نشر ایران را در یک بازه زمانی پنجساله، یعنی از سال ۱۴۰۰ تا پاییز ۱۴۰۵، زیر ذرهبین ببریم و درباره «گرانی کتاب»، چهار لایه پنهان این ماجرا را تفکیک کنیم: جهش قیمت مواد اولیه (کاغذ، مرکب، زینک و چسب)، انفجار هزینههای خدمات چاپ (دستمزد، لیتوگرافی و صحافی)، تغییرات قیمت تمامشده یک کتاب با مشخصات ثابت و در نهایت، سهم هر یک از این عوامل در قیمت پشت جلد.
میانگین قیمت کتاب و سقوط آزاد تیراژ
برای شروع، بیایید به آمارهای کلان نگاهی بیندازیم؛ تصاویری که موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران در دورههای مختلف از میانگین قیمت کتابهای منتشرشده ارائه داده است.در سال ۱۴۰۰، اگر به یک کتابفروشی میرفتید، بهطور میانگین برای خرید یک کتاب باید رقمی حدود ۵۷ هزار و ۷۰۰ تومان پرداخت میکردید. این رقم در بهمن سال ۱۴۰۱ به ۹۰ هزار و ۶۰۰ تومان رسید. شیب افزایش قیمت از این نقطه تندتر شد؛ بهطوریکه در بهار ۱۴۰۴ میانگین قیمت کتاب به ۱۶۹ هزار تومان جهش کرد و در بهار سال جاری عدد ۲۶۲ هزار تومان را به ثبت رساند.
جدیدترین دادهها در آبان نشاندهنده میانگین ۲۶۳ هزار تومانی برای هر جلد کتاب کمتریم مبلغ است. یک ضرب و تقسیم ساده آماری حقیقتی تلخ را برملا میکند که اگر میانگین ۵۷ هزار و ۷۰۰ تومانی سال ۱۴۰۰ را با میانگین ۲۶۳ هزار تومانی امروز مقایسه کنیم، میبینیم که در عرض پنج سال، قیمت متوسط کتاب حدود ۴.۵۶ برابر شده است؛ یعنی یک افزایش اسمی ۳۵۶ درصدی. البته باید تاکید کنیم که مقایسه میانگین سالانه با میانگین مقطعی مقداری خطای محاسباتی دارد، اما روند کلی کاملا شفاف و غیرقابلانکار است.
اما روی دیگر این سکه که به مراتب از خود گرانی ترسناکتر است، پدیده «کاهش شمارگان» یا تیراژ است. وقتی کالایی گران میشود و قدرت خرید مردم ثابت میماند یا کاهش مییابد، تولیدکننده برای فرار از ورشکستگی و خواب سرمایه، حجم تولید را پایین میآورد. بر اساس گزارشهای آماری ششماهه نخست سال جاری، میانگین قیمت کتاب نسبت به بازه مشابه در سال قبل از ۱۹۶ هزار تومان به ۲۷۵ هزار تومان رسیده (حدود ۴۰ درصد افزایش)، اما همزمان میانگین شمارگان کتاب از ۸۱۸ نسخه به ۷۱۴ نسخه سقوط کرده است (۱۲.۶ درصد کاهش). در آمار مربوط به هفته کتاب در آبان نیز این تراژدی تکرار شده و میانگین شمارگان به ۷۵۰ نسخه تقلیل یافته است. امروز دیگر چاپ کتاب با تیراژ ۲۰۰ یا ۳۰۰ نسخه یک اتفاق نادر نیست که به رویه جاری بسیاری از ناشران تبدیل شده است؛ موضوعی که زنگ خطری جدی برای حیات فرهنگی یک جامعه محسوب میشود.
بازار در ظهیرالاسلام؛ جنون کاغذ
برای درک ریشه این تورم، باید به خیابان ظهیرالاسلام تهران، مرکز اصلی تبادلات کاغذ و مقوا در ایران رفت. کاغذ، بیچونوچرا، اصلیترین و سنگینترین وزنه در کفه هزینههای تولید کتاب است. برای اینکه مقایسه ما از نظر اقتصادی معتبر باشد، یک کالای معیار را انتخاب کردیم: «کاغذ تحریر ۷۰ گرمی در ابعاد ۷۰ در ۱۰۰» که پرکاربردترین نوع کاغذ در چاپ کتابهای عمومی است.
روند تغییرات قیمت هر بند از این کاغذ در بازار آزاد طی پنج سال گذشته، بیشتر به نمودار رشد یک ارز دیجیتال پرنوسان شباهت دارد تا یک کالای اولیه صنعتی-فرهنگی. در مرداد سال ۱۴۰۰، هر بند از این کاغذ با قیمت ۶۲۰هزار تومان معامله میشد. در اسفند ۱۴۰۱، این رقم به یک میلیون و ۳۵۰ هزار تومان رسید. تا اسفند ۱۴۰۳، بازار با قیمت یک میلیون و ۶۸۰ هزار تومان به نوعی ثبات نسبی و کجدارومریز دست یافت.
اما ماجرای اصلی در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ اتفاق افتاد. در آذر ۱۴۰۴ قیمت به ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان پرید. در خرداد ماه، بازار اعداد عجیب ۵ میلیون و ۷۰۰ هزار تا ۵ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان را به خود دید و در شهریور، قیمت هر بند کاغذ مرز روانی و وحشتناک ۹ میلیون تومان را لمس کرد!
این یعنی از مرداد ۱۴۰۰ تا شهریور ۱۴۰۵، قیمت اصلیترین ماده اولیه چاپ کتاب حدود ۱۴.۵ برابر (۱۳۵۲ درصد) رشد اسمی داشته است. البته باید به یک نکته ظریف اشاره کرد که در خرداد امسال، رئیس اتحادیه فروشندگان کاغذ و مقوا اعلام کرد که حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از قیمتهای بازار، حباب ناشی از واسطهگری و هیجانات کاذب است. طولانی شدن روند تخصیص ارز توسط نهادهای متولی، موانع ترخیص کالا از گمرکات، افزایش سرسامآور هزینههای حملونقل بینالمللی و البته دلالی در زنجیره توزیع، دست به دست هم دادند تا این حباب شکل بگیرد. خبر خوب این است که با ترخیص و توزیع بخشی از کاغذهای وارداتی با ارز مصوب دولتی در اواسط آبان ماه، قیمت این کاغذ از ۹ میلیون تومان به حدود ۸ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان عقبنشینی کرد؛ اما این مُسکنهای مقطعی، درمان قطعی برای صنعتی که استخوانبندیاش آسیب دیده، نیستند.
توهمی به نام «فقط کاغذ گران شده است»
یکی از بزرگترین اشتباهات در بررسی اقتصاد نشر، تقلیل دادن هزینههای تولید به قیمت کاغذ است. در یک چاپخانه، دستگاهها با کاغذ خالی کار نمیکنند؛ آنها به زینک، مرکب، چسب، برق، قطعات یدکی و از همه مهمتر، نیروی انسانی متخصص نیاز دارند..دادههای استخراجشده از نشریات تخصصی صنعت چاپ در سالهای اخیر، نشان میدهد که تورم در ملزومات پنهان چاپ، دستکمی از کاغذ نداشته است. به این آمارها دقت کنید:
در اسفند ۱۴۰۲، قیمت هر کیلو مرکب تحریر مشکی ایرانی حدود ۱۸۶ هزار تومان بود. در مرداد امسال، همین مرکب در بازار ۸۵۵ هزار تومان قیمت خورده است؛ یعنی ۳۵۹ درصد افزایش در کمتر از دو سال و نیم! مرکب تحریر رنگی ایرانی به کیلویی یک میلیون و ۱۱۰ هزار تومان، مرکب گلاسه مشکی به یک میلیون و ۲۰ هزار تومان و مرکب گلاسه رنگی به یک میلیون و ۳۲۰ هزار تومان رسیده است. وضعیت در بخش صحافی نیز تعریفی ندارد. چسب سرد ایرانی که در دیماه ۱۴۰۱ قیمت متعادلی داشت، در مرداد امسال به کیلویی ۳۶۶ هزار تومان (حدود ۳۰۷ درصد افزایش) رسیده است. چسب گرم نیز در همین بازه ۱۱۶ درصد رشد قیمت داشته و به کیلویی ۴۱۰ هزار تومان رسیده است. زینک دوورقی نیز با قیمتهایی بین ۴۳۰ تا ۴۴۰ هزار تومان معامله میشود.
وقتی ناشر این اقلام را در کنار دستمزد کارگران چاپخانه (که بر اساس قانون کار و تورم عمومی کشور سالانه افزایش مییابد) و هزینههای لیتوگرافی قرار میدهد، متوجه میشود که هزینه تبدیل کاغذ سفید به یک کتاب صحافیشده، خود به یک غول مالی تبدیل شده است.
بررسی یک کتاب فرضی در آزمایشگاه اقتصاد نشر
برای اینکه گزارشمان از حصار درصدهای انتزاعی و اعداد گیجکننده خارج شود، بیایید یک «آزمایشگاه اقتصادی» برای یک کتاب مشخص برپا کنیم. فرض کنید ما یک ناشر هستیم و میخواهیم یک کتاب با مشخصات زیر چاپ کنیم:
- قطع: رقعی نزدیک به A5
- تعداد صفحات: ۲۰۸ صفحه
- تیراژ: هزار نسخه
- نوع چاپ: افست تکرنگ (متن مشکی)
- کاغذ: تحریر ۷۰ گرمی، ۷۰ در ۱۰۰
- جلد: شومیز (مقوای گلاسه با سلفون مات یا براق)
بر اساس فرمولهای استاندارد چاپ، با فرض اینکه هر بند شامل ۵۰۰ برگ باشد و هر برگ پس از برش و فرمبندی ۱۶ صفحه از کتاب ما را تامین کند، برای هزار نسخه از این کتاب ما به حدود ۲۶ بند کاغذ نیاز داریم (با احتساب حداقلی برای پرت و باطله چاپ).
حالا ماشین زمان را روشن میکنیم و به اسفند ۱۴۰۱ میرویم. در آن زمان، با بند کاغذِ یک میلیون و ۳۵۰ هزار تومانی، هزینه تامین کاغذ برای این کتاب هزار نسخهای، رقمی حدود ۳۵ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان میشد. اکنون به مهر امسال بازمیگردیم؛ جایی که قیمت کاغذ در بازار آزاد حدود ۸ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان گزارش شده است. برای همان کتاب، با همان کیفیت و همان تعداد، ما امروز باید ۲۲۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان فقط برای خرید کاغذ پرداخت کنیم!
این یعنی در یک بازه زمانی حدودا سه و نیم ساله، هزینه پایه و استخوانبندی تولید یک کتاب، ۶.۳۷ برابر شده است. به یاد داشته باشید که این ۲۲۳ میلیون تومان، حتی شامل یک قطره مرکب، یک ورق زینک، هزینه طراحی جلد، دستمزد صفحهآرا، حقالتالیف نویسنده یا مترجم، هزینه چاپ، سلفونکشی، صحافی و انبارداری نیست. برای مقایسه بد نیست بدانیم که در اردیبهشت ۱۴۰۲، هزینه کلی چاپ و تولید یک کتاب مشابه (شامل تمام مراحل و نه فقط کاغذ) برای هر جلد حدود ۴۶ هزار تومان برآورد میشد. امروز، بازسازی هزینه تولید همان کتاب به ما نشان میدهد که قیمت تمامشده یک نسخه کتاب پیش از خروج از چاپخانه، به ارقامی نجومی رسیده است که ناشر برای تامین هزینههای سربار، شبکه توزیع (موزعین معمولا ۳۰ تا ۴۰ درصد قیمت پشت جلد را برمیدارند) و سود حداقلی خود، چارهای جز درج قیمتهای بالای ۲۰۰ هزار تومان روی جلد ندارد.
چرا معادلات همیشه خطی نیستند؟
یک پرسش منطقی و انتقادی که در اینجا مطرح میشود این است که اگر قیمت کاغذ در آبان امسال نسبت به شهریور افت کرده، چرا کتابها ارزان نشدند؟ یا اساسا چرا شیب افزایش قیمت کتاب منطبق بر شیب افزایش قیمت کاغذ نیست؟
پاسخ در مکانیسم پیچیده تولید و توزیع نشر پنهان است. تولید کتاب فرآیندی زمانبر است. کتابی که امروز در ویترین کتابفروشی با قیمت ۲۵۰ هزار تومان میبینید، احتمالا کاغذش را ناشر شش ماه پیش با قیمت اوج بازار خریده است. از سوی دیگر، متغیر بسیار مهمی به نام «کاغذ یارانهای» وجود دارد. ناشرانی که موفق به دریافت کاغذ با ارز دولتی میشوند، قیمت تمامشده پایینتری دارند؛ اما از آنجا که سهمیه دولتی پاسخگوی تمام نیاز ناشران پرکار نیست، آنها مجبورند بخش عمدهای از تولیدات خود را با کاغذ بازار آزاد تامین کنند. این دوگانگی در بازار کاغذ، باعث ایجاد شکاف قیمتی در کتابهای مشابه از ناشران مختلف میشود.
روایت میدانی ناشران استخوانخردکرده، عمق فاجعه را بهتر نشان میدهد. نادر قدیانی، مدیر انتشارات باسابقه قدیانی، در آذر ۱۴۰۴ با اشاره به توقف چاپ آثار در این موسسه اعلام کرده بود که عناوین منتشرشده آنها از ۱۱۰۰ عنوان در سال به ۴۰۰ عنوان سقوط کرده است. او به درستی انگشت روی مشکلاتی گذاشت که فراتر از کاغذ بود: گرانی مرکب، افزایش دستمزدها، هزینههای بالای ویراستاری و تایپ. وقتی ناشر بزرگی مانند قدیانی مجبور به انقباض شدید تولید میشود، وضعیت برای ناشران مستقل و تازهکار که بنیه مالی ضعیفتری دارند، بهمراتب مرگبارتر است. آنها برای بقا یا به چاپ دیجیتال با تیراژهای زیر ۱۰۰ نسخه روی میآورند که هزینه تمامشده هر جلد را به شدت بالا میبرد، یا به تجدید چاپ آثار پرفروش خارجی (اغلب بدون پرداخت حق کپیرایت) پناه میبرند و تولید علم و ادبیات بومی عملا فلج میشود.
موخره و پیشنهادهایی برای شفافیت بازار
ماجرای گرانی کتاب، یک پرونده اقتصادی درباره یک کالای تجاری نیست؛ ما در حال تماشای یک «استحاله فرهنگی» هستیم. کتاب در حال تبدیل شدن از یک کالای عمومی و در دسترس، به یک کالای لوکس و تشریفاتی است. نتیجه این روند، کاهش سرانه مطالعه، تضعیف تفکر انتقادی در جامعه، و بیکاری زنجیرهای از مولفان، مترجمان، ویراستاران، طراحان و کارگران صنعت چاپ است.
اگر بخواهیم این گزارش را به عنوان یک سند و نقشه راه برای شفافسازی و مطالبهگری در نظر بگیریم، نیازمند پاسخهای شفاف از سوی متولیان هستیم. برای تکمیل این پازل، باید نهادهای مسئول به چند پرسش اساسی پاسخ دهند:
اتحادیه فروشندگان کاغذ باید شفافسازی کند که چه میزان از افزایش قیمتها ناشی از هزینه واقعی واردات است و چه سهمی به دلالان و رانتخواران ارز اختصاص دارد؟ چرا با وجود تخصیص ارز، بازار همچنان ملتهب است؟
وزارت ارشاد و نهادهای تخصیصدهنده باید گزارش روشنی از نحوه توزیع کاغذ دولتی ارائه دهند. این یارانهها به چه ناشرانی و با چه خروجی فرهنگی تعلق گرفته است؟
ناشران نیز باید در یک فضای شفاف، آنالیز دقیق هزینههای تولید خود را منتشر کنند تا مشخص شود سهم دقیق توزیعکنندهها، کتابفروشان و خود ناشر از این کیک قیمتی چقدر است.
تا زمانی که اقتصاد نشر به جای تولید محتوا، درگیر تامین ابتداییترین مواد اولیه خود باشد، و تا زمانی که سیاستگذاریها به جای حل ریشهای بحران تامین مواد و کنترل تورم، به مُسکنهای موقتی بسنده کنند، نمودارهای قیمت همچنان رو به بالا و نمودارهای تیراژ همچنان رو به پایین خواهند بود. ما در حال پیشخور کردن آینده فرهنگی جامعه هستیم و صورتحساب این بحران، فردا با ارقامی بسیار گزافتر روی میز جامعه قرار خواهد گرفت.