برچسب کلکسیونی روی خودروهای از رده خارج
پراید و تیبا در ایران کلکسیونی شدهاند اما معیارهای جهانی ارزشگذاری خودروهای کلاسیک را ندارند
هفت صبح| نابسامانی در بازار خودرو مشهود است؛ از یک سو با افزایش قیمتها خرید و فروش راکد شده و از طرف دیگر آگهیهایی با اسم خودرو کلکسیونی به چشم میخورد که معاملات آنها عجیب به نظر میرسد.۲۵ سال پیش، پاترولهای دهه هفتاد و هشتاد، خودروهایی قدرتمند اما معمولی برای جادههای خاکی و سفرهای خانوادگی بودند. ارزان نبودند، اما در قیاس با استانداردهای امروز، خودروهای رقابتی محسوب نمیشوند، گاهی در تردد امروز حتی پایینتر از انتظار هستند.
اما همان پاترولها، با موتورهایی که در برابر محصولات مدرن، کمتوان و پرخرج محسوب میشوند، با قیمتهایی بین یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون تا یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان در بازار آگهی میشوند. فروشنده، تنها مزیتشان را «صفر بودن» عنوان میکند. این خودرو سه دهه از عمرش میگذرد و هیچیک از آپشنهای روز را ندارد، اما چون تولیدش متوقف شده و بازار واردات بسته است، ناگهان به یک کالای کلکسیونی بدل میشود.
در دنیای آزاد، خودرویی نوستالژی میشود که طراحی، فناوری و حس رانندگی آن، در تاریخ ماندگار شده باشد. نوستالژی در آن سوی مرزها، ریشه در خاطرهسازی با یک خودروی خاص دارد و خودروسازان، هر چند سال یک بار، نسخههای مدرن و بهروز همان مدلهای محبوب را روانه بازار میکنند تا نسل جدید با فناوری روز، همان حس نوستالژیک را تجربه کند. اما در ایران، به دلیل انحصار و بسته بودن بازار، کلکسیونی شدن تنها یک معنا دارد؛ توقف تولید آن خودرو با افزایش قیمت مدلهای دست دوم آن خودرو.
در همین راستا پراید صندوقداری که روزگاری ارزانترین خودروی بازار بود و رقبایی چون کوییک، شاهین، وانت آریسان و انواع خودروهای مونتاژی چینی با آپشنهای بهروز، امروز جای آن را پر کردهاند، حالا با عنوان کلکسیونی و قیمتی بالغ بر یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان به فروش میرسد. این خودرویی که از نظر فنی ردهخارج محسوب میشود و حتی «صفر بودن» مزیت نیست، در یک بازار طبیعی نمیتوانست اینچنین ارزشگذاری شود.
در شهریور ۱۴۰۵ وقتی سری به آگهیهای فضای مجازی میزنید قیمت تیبا ۲ و تیبا صندوقدار با قیمت یک میلیارد و ۴۰۰ تا یک میلیارد و ۵۰۰ هزار تومان آگهی شده و حتی پراید صندوقدار صفر کیلومتر مدل ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ قیمتی معادل یک میلیارد و ۲۰۰ تا یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان آگهی شده است.
این پدیده، هیچ شباهتی به مفهوم کلکسیونی در جهان ندارد. در دنیا، خودروهای مصرفی هم محصولاتی هستند که به دلیل طراحی مدرن، فناوری منحصربهفرد تقاضای بالایی دارند یا نوستالژی نسلهای قبلی آن برای مردم جالب است، والا خودروهای خاص در موزهها و حراجیها دستبهدست میشوند؛ از بیامو E46 و تویوتا GT86 گرفته تا نیسان اسکایلاین R34 و مرسدس پاگودا. در ایران اما هر خودرویی که از خط تولید خارج شده، صرفا به دلیل کمیابی مصنوعی ناشی از توقف تولید، با برچسب کلکسیونی فروخته میشود.
دلایل کلکسیونی شدن خودروهای رده خارج
اگر واردات خودرو با قیمتهای رقابتی و تعرفههای منطقی امکانپذیر بود و مصرفکننده حق انتخاب داشت، بازار خودروهای صفر و کارکرده، با معیارهای جهانی ارزشگذاری میشد و خودرویی امروز در ایران با برچسب کلکسیونی دیگر نمیتوانست فروخته شود. از نظر استاندارد بازار جهانی، این خودروهای ایرانی صرفاً یک خودروی قدیمی و فرسوده محسوب میشوند که تنها خریدارش ممکن است فردی باشد که توان خرید خودرو کیفی را ندارد و با خرید مدل صفر یک خودرو از رده خارج خود را فریب میدهد که یک خودرو خاص دارد. اما در دنیا کلکسیونرها برای تکمیل مجموعهشان خرید میکنند؛ نه اینکه به دنبال یک خودروی روزمره باشند. در بازار ایران؛کمیابیِ مصنوعی، جای تاریخ، طراحی و فناوری را گرفته است.
در بازار جهانی، یک خودروی کلکسیونی بر اساس سه معیار اصلی ارزشگذاری میشود: قدمت بالای ۳۰ سال، طراحی و فناوری منحصربهفرد و داستانی که با خود دارد. خودروهای دهه ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ امروز به ستارههای بازار کلکسیونی تبدیل شدهاند، اما نه به دلیل کمیابی، که به دلیل جایگاه ویژهشان در تاریخ صنعت خودرو. نیسان اسکایلاین R34 که روزگاری یک اسپرت گران اما دست یافتنی بود، امروز به یکی از نمادهای بازار کلکسیونی تبدیل شده است. دلیل اصلی آن، تغییر نسل است؛ نسلی که با پلی استیشن و مجلات خودرو بزرگ شده، حالا درآمد کافی برای خرید همان خودروهای رویایی نوجوانی خود را دارد.
در بازار جهانی، مدلهایی مانند بیامو E46 (اتاق سمیری معروف در ایران)، مرسدس CLS، تویوتا GT86، فولکسواگن گلف GTI و هوندا سیویک تایپ آر، همگی پتانسیل کلکسیونی شدن دارند. این خودروها در دورهای ساخته شدهاند که فناوری دیجیتال تازه وارد خودرو میشد، اما هنوز همه چیز تحت کنترل کامپیوتر نبود و راننده همچنان حس مستقیمی با ماشین داشت. گیربکس دستی، فرمان هیدرولیک و طراحیهای ماندگار، آنها را به آثاری از یک دوران تبدیل کرده است که دیگر تکرار نخواهد شد.
کلکسیونی در ایران در غیاب معیارهای جهانی
در ایران اما تعریف کلکسیونی، معنایی دیگر پیدا کرده است. پراید که از خط تولید سایپا کنار رفت، حالا با عنوان کلکسیونی و قیمتی برابر با رقبای آخرش به فروش میرسد، تیباهای مختلف هم با همین شگرد معامله میشوند. این ارقام در حالی ثبت میشود که هیچیک از معیارهای جهانی کلکسیونی بودن را ندارند؛ نه طراحی ماندگار، نه فناوری خاص و نه داستانی تاریخی. آنچه این خودروها را «کلکسیونی» کرده، صرفاً توقف تولید و کمیابی مصنوعی ناشی از انحصار بازار است.
درواقع بازار خودروهای کلاسیک در ایران نیز معنا ندارد و تفاوتهای آشکاری با جهان دارد. در حالی که در دنیا خودروهای آمریکایی، آلمانی و ژاپنی خاص، محبوبترین کلکسیونها هستند، در ایران خودروهایی ایرانی با عناوین کلکسیونی عرضه میشوند اما تقاضا به مراتب پایینتر از عرضه است و فروشندگان مجبور به تخفیفهای سنگین هستند. در همین حال، پلتفرمهایی مانند دیوار، خودروهایی مانند مرسدس پاگودا و لینکلن کانتیننتال را نیز آگهی کردهاند که نشان از وجود کلکسیونرهای واقعی در ایران دارد، اما این بازار، بازاری خاص و جدا از پدیده «پراید کلکسیونی» است.
