روزگار بوردا و لباس‌های دست‌دوز

هفت صبح|پنجاه سال پیش، برای اینکه زنی لباسی مطابق مد روز بپوشد، راه‌های محدودی پیش رویش بود. ویترین مغازه‌ها هنوز مثل امروز پر از لباس‌های آماده با صدها مدل و رنگ نبود. اگر کسی لباس متفاوتی می‌خواست، باید پارچه مناسبی پیدا می‌کرد، طرحی انتخاب می‌کرد و سراغ خیاطی می‌رفت که بتواند آن تصویر را به لباس تبدیل کند. در آن سال‌ها مجله آلمانی بوردا برای بسیاری از علاقه‌مندان به لباس و مد، چیزی شبیه یک پنجره رو به دنیای تازه بود.

الگوهای لباس، مدل‌های تازه یقه و آستین و برش‌هایی که از اروپا می‌آمدند، در صفحات این مجله جا داشتند و خیاط‌ها با استفاده از آنها سلیقه مشتریانشان را شکل می‌دادند.احترام قاضی از همان روزگار وارد دنیای خیاطی شده است. او در طول حدود نیم‌قرن کار، تغییرات زیادی را دیده است. از روزهایی که یک لباس خوش‌دوخت می‌توانست سال‌ها در کمد بماند تا امروز که سرعت تغییر مد و فراوانی لباس‌های آماده، بازار خیاطی سفارشی را دگرگون کرده است.

‌ از کجا شروع کردید؟

من حدود ۵۰ سال پیش وارد این کار شدم. آن زمان خیاطی برای خیلی از خانواده‌ها یک نیاز جدی بود. لباس آماده به شکل امروز فراوان نبود و خانم‌ها ترجیح می‌دادند لباسشان را مطابق سلیقه و اندازه خودشان بدوزند. البته خیاطی هم مثل هر حرفه دیگری قلق داشت. باید چشم آدم به پارچه و فرم لباس عادت می‌کرد. گاهی یک مدل ساده را می‌دیدید و باید می‌فهمیدید با چه برشی می‌شود همان لباس را درست کرد. آن روزها کار از اندازه‌گیری و برش تا پرو و دوخت، با دقت زیادی انجام می‌شد. مشتری هم معمولاً برای انتخاب مدل وقت می‌گذاشت. لباس قرار بود برای مدت طولانی استفاده شود و کسی دوست نداشت پول پارچه و دوختش را بابت کاری بپردازد که بعد از چند بار پوشیدن از مد بیفتد.

 در آن سال‌ها چطور از مد روز دنیا باخبر می‌شدید؟

مجله بوردا خیلی معروف بود. مجله‌ای آلمانی که مدل‌های تازه لباس را معرفی می‌کرد و الگوهای دوخت هم داشت. برای ما که در ایران زندگی می‌کردیم، دیدن این مجله جذابیت خاصی داشت. مدل‌هایی در آن چاپ می‌شد که شاید در بازار ایران به‌راحتی پیدا نمی‌کردید. خیاط‌ها از روی عکس‌ها و الگوها ایده می‌گرفتند و سعی می‌کردند آن مدل‌ها را با پارچه‌هایی که در دسترس بود، اجرا کنند. گاهی یک مدل در مجله می‌دیدیم و مشتری همان را می‌خواست. البته اجرای دقیقش همیشه آسان نبود. جنس پارچه، عرض پارچه و حتی امکانات دوخت با چیزی که در تصویر دیده می‌شد تفاوت داشت. باید مدل را با شرایط موجود تطبیق می‌دادیم. خیاطی آن روزگار فقط دوختن نبود. باید کمی طراح، کمی الگوکش و کمی هم مشاور لباس می‌بودیم.

یعنی بوردا برای خیاط‌ها حکم یک مرجع مد را داشت؟

بله، برای خیلی‌ها همین‌طور بود. دیدن مدل‌های تازه برایمان اهمیت داشت. از روی یک عکس می‌شد به فرم آستین، مدل یقه، بلندی دامن یا ترکیب چند رنگ توجه کرد. گاهی هم یک مدل را با تغییراتی اجرا می‌کردیم تا به سلیقه مشتری نزدیک‌تر شود. آن زمان مشتری‌ها هم به جزئیات توجه داشتند. درباره یقه و آستین و فرم کمر نظر می‌دادند و برایشان مهم بود لباسی که می‌پوشند شبیه لباس بقیه نباشد.

 آن روزها بافتنی هم جایگاه ویژه‌ای در پوشاک زنان داشت؟

بله، بافتنی بخش مهمی از لباس‌های شیک آن دوره بود. خیلی از خانم‌ها خودشان بافتنی می‌بافتند یا سفارش می‌دادند. پلیور، ژاکت، جلیقه و لباس‌های بافتنی با طرح‌های خاص مد بودند. بعضی از این لباس‌ها واقعاً هنرمندانه درست می‌شدند. طرح‌های برجسته، ترکیب رنگ‌ها و مدل‌های مختلف یقه، لباس بافتنی را از یک پوشش ساده زمستانی به بخشی از سلیقه و شخصیت افراد تبدیل می‌کرد. گاهی لباس‌های بافتنی با دامن یا شلوار پارچه‌ای ترکیب می‌شدند و یک پوشش کامل و مرتب می‌ساختند. حتی بعضی خانواده‌ها لباس‌های بافتنی را برای مناسبت‌های خاص سفارش می‌دادند. آن زمان آدم‌ها برای لباس وقت می‌گذاشتند. یک پلیور دست‌بافت ممکن بود هفته‌ها زمان ببرد، اما ارزشش را داشت چون حاصل هنر و سلیقه صاحبش بود.

مشتری‌های آن دوره چه انتظاری از خیاط داشتند؟

بیشتر دنبال لباس اندازه و خوش‌فرم بودند. برایشان مهم بود که لباس روی بدن درست بنشیند. اگر کسی لباس مجلسی سفارش می‌داد، درباره تمام جزئیات صحبت می‌کردیم. پارچه را انتخاب می‌کرد، مدل را می‌دید و چند بار برای پرو مراجعه می‌کرد. رابطه خیاط و مشتری هم نزدیک‌تر بود. خیاط معمولاً سلیقه مشتری‌های قدیمی‌اش را می‌شناخت و می‌دانست چه مدلی به آنها می‌آید. البته توقع مشتری همیشه هم آسان نبود. بعضی‌ها عکسی می‌آوردند که اجرای آن با پارچه موجود امکان نداشت. باید توضیح می‌دادیم که هر پارچه‌ای برای هر مدلی مناسب نیست. پارچه کشی، حریر، ساتن و پارچه‌های ضخیم هرکدام رفتار متفاوتی دارند. اگر خیاط این تفاوت‌ها را نشناسد، ممکن است نتیجه کار با تصویر ذهنی مشتری فاصله زیادی داشته باشد.

 امروز کار خیاطی چه تفاوتی با پنجاه سال پیش دارد؟

امروز تنوع مدل‌ها بسیار بیشتر شده است. مشتری با تلفن همراه هزاران عکس می‌بیند و ممکن است یک مدل را از یک کشور دیگر انتخاب کند. این اتفاق از یک طرف خوب است، چون دسترسی به ایده‌های تازه آسان‌تر شده، اما از طرف دیگر توقعات را بالا برده است. مشتری گاهی عکسی نشان می‌دهد که لباس در آن با پارچه خاصی دوخته شده و انتظار دارد با پارچه‌ای کاملاً متفاوت همان نتیجه به دست بیاید. از طرف دیگر، لباس آماده بازار را هم داریم. مردم می‌توانند به فروشگاه بروند و در مدت کوتاهی لباسی بخرند. این موضوع سفارش خیاطی را برای بعضی افراد به انتخابی خاص تبدیل کرده است. کسانی سراغ خیاط می‌آیند که اندازه دقیق، مدل متفاوت یا دوخت متناسب با اندامشان می‌خواهند.

بزرگ‌ترین دشواری امروز شما چیست؟

هزینه‌ها واقعاً کار را سخت کرده است. قیمت پارچه تغییر می‌کند و دستمزد خیاطی هم باید متناسب با زمانی باشد که برای دوخت صرف می‌شود. مشتری گاهی قیمت لباس آماده را با قیمت لباس سفارشی مقایسه می‌کند، در حالی که این دو کار یکسان نیستند. در لباس سفارشی باید اندازه‌گیری، الگوکشی، برش، دوخت و پرو انجام شود. اگر لباس ایرادی داشته باشد، خیاط مسئول اصلاح آن است.

مشکل دیگر این است که بعضی مشتری‌ها می‌خواهند لباس خیلی ارزان تمام شود، اما در عین حال انتظار کیفیت بالا و دوخت ظریف دارند. این دو خواسته همیشه با هم جور درنمی‌آید. نخ، زیپ، آستر، دکمه و لوازم جانبی هم هزینه دارد. گاهی قیمت یک پارچه آن‌قدر بالا می‌رود که مشتری پس از دیدن هزینه نهایی از سفارش منصرف می‌شود.

 آیا کمبود مشتری هم احساس می‌شود؟

بازار خیاطی مثل گذشته نیست. سفارش‌ها تغییر کرده‌اند و کارها هم شکل دیگری پیدا کرده‌اند. بعضی مشتری‌ها به جای دوخت کامل لباس، برای تعمیر، کوتاه کردن، تنگ و گشاد کردن یا تغییر مدل مراجعه می‌کنند. این کارها هم وقت می‌گیرد و باید با دقت انجام شود. گاهی اصلاح یک لباس، دشوارتر از دوختن یک لباس تازه است؛ چون باید با برش و دوخت قبلی کنار بیایید. از طرف دیگر، مشتری‌ها زمان کمتری دارند. ممکن است لباس را برای یک مراسم بخواهند و انتظار داشته باشند در چند روز آماده شود. خیاطی زمان می‌برد و عجله همیشه به کیفیت آسیب می‌زند. اگر قرار باشد لباس مجلسی با دقت دوخته شود، چند مرحله پرو و اصلاح لازم دارد.

 نسل جوان هنوز به خیاطی علاقه دارد؟

بله، هنوز کسانی هستند که به لباس سفارشی علاقه دارند. به‌خصوص وقتی می‌خواهند لباسی داشته باشند که اندازه خودشان باشد یا در مهمانی شبیه دیگران لباس نپوشند. البته بخشی از جوان‌ترها هم به لباس‌های آماده عادت کرده‌اند. برای همین خیاط باید خودش را با سلیقه تازه هماهنگ کند و مدل‌های جدید را بشناسد.

 اگر به پنجاه سال پیش برگردید، باز هم خیاطی را انتخاب می‌کنید؟

خیاطی شغل آسانی نیست. ساعت‌های زیادی باید پشت چرخ بنشینید، حواستان به اندازه‌ها و برش‌ها باشد و مسئولیت نتیجه کار را بپذیرید. گاهی مشتری از نتیجه راضی است و خستگی آدم درمی‌رود، گاهی هم با وجود تمام دقتی که کرده‌اید، باید دوباره بخشی از لباس را اصلاح کنید. اما این کار برای من فقط یک شغل نبوده است. با پارچه و رنگ و مدل سر و کار داشته‌ام و از اینکه یک تکه پارچه به لباسی زیبا تبدیل شود، لذت برده‌ام.

آن روزها برای دیدن مد روز باید منتظر مجله‌ای مثل بوردا می‌ماندیم. امروز عکس‌ها با چند لمس روی تلفن همراه دیده می‌شوند. ابزارها عوض شده‌اند، پارچه‌ها و سلیقه‌ها تغییر کرده‌اند و بازار هم شکل دیگری دارد، اما یک چیز همچنان اهمیت دارد: لباس باید خوب دوخته شود و وقتی کسی آن را می‌پوشد، احساس راحتی و زیبایی داشته باشد. این چیزی است که با تغییر مد از بین نمی‌رود.