حساب تازه برای یک وعده ماکارونی
بسته‌های معمولی ماکارونی طی یک هفته از حدود ۶۰ هزار تومان به ۸۰ هزار تومان رسیده‌اند
هفت صبح| خریدار در فروشگاه، قیمت برنج ایرانی را می‌بیند و از کنار کیسه‌های گران‌قیمت عبور می‌کند. سراغ برنج وارداتی می‌رود، اما کیفیت و عطر آن برایش جای پرسش دارد. خرید نان هم در بعضی ساعت‌ها به ایستادن طولانی در صف نانوایی یارانه‌ای وابسته است و نان آزاد با قیمت بالاتری عرضه می‌شود. در چنین موقعیتی، قفسه ماکارونی هنوز یکی از مسیرهای آشنای رسیدن به یک وعده غذای خانوادگی است. بسته‌ای برمی‌دارد، قیمت ۸۰ هزار تومانی را می‌خواند و آن را با هزینه خرید برنج و نان مقایسه می‌کند. ماکارونی هم گران شده، اما حساب و کتاب سفره هنوز آن را در میان گزینه‌های قابل‌دسترس نگه داشته است.
این محصول طی یک هفته از حدود ۶۰ هزار تومان به ۸۰ هزار تومان رسیده است. خبر افزایش قیمت گندم مخصوص ماکارونی، موجی از خرید زودهنگام به راه انداخت. مشتریانی که بسته‌های قدیمی را با قیمت پایین‌تر پیدا می‌کردند، برای خرید دست به کار شدند و موجودی بعضی فروشگاه‌ها به‌سرعت به فروش رفت. در چند مغازه نیز رسیدن محموله‌های تازه یکی دو روز زمان برد و قفسه ماکارونی موقتاً خالی ماند. این اتفاق در نگاه نخست نشانه کمبود به نظر می‌رسید، اما آنچه فروشندگان تجربه کردند بیشتر به فاصله میان فروش موجودی قبلی و جایگزینی کالا با قیمت تازه مربوط بود.
غذایی که با حساب‌وکتاب خانوار جور درمی‌آید
جایگاه ماکارونی در سبد غذایی خانواده متوسط را باید در مقایسه با دو رقیب اصلی آن، یعنی برنج و نان، دید. برنج ایرانی در سال‌های اخیر به کالایی پرهزینه برای بسیاری از خانوارها تبدیل شده است. خانواده‌ای که زمانی خرید چند کیلو برنج ایرانی را بخشی عادی از خرید ماهانه می‌دانست، حالا هنگام انتخاب رقم و مقدار آن بیشتر حساب می‌کند. برنج وارداتی در بعضی دوره‌ها گزینه ارزان‌تری به شمار می‌رود، اما تفاوت کیفیت، عطر، بافت و تجربه پخت باعث شده بخشی از مصرف‌کنندگان با تردید سراغ آن بروند.
نان از نظر قیمت در گروه دیگری قرار می‌گیرد، اما دسترسی به آن نیز همیشه به سادگی خرید یک بسته از فروشگاه نیست. صف نانوایی‌های یارانه‌ای، محدودیت ساعت فعالیت برخی واحدها و تفاوت قیمت نان آزاد با نان دولتی، خرید روزانه را برای بخشی از خانوارها دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، ماکارونی ترکیبی از قیمت قابل‌پیش‌بینی، دسترسی فروشگاهی و سهولت نگهداری را در اختیار خریدار می‌گذارد. بسته آن را می‌توان برای روزهای بعد در کابینت نگه داشت، بدون آنکه نگرانی فسادپذیری مواد غذایی تازه را داشته باشد. زمان پخت کوتاه است و آماده‌سازی آن به مهارت ویژه‌ای احتیاج ندارد.
مزیت دیگر ماکارونی به شیوه مصرف آن برمی‌گردد. یک بسته می‌تواند پایه غذایی چند نفر باشد و با مواد مختلف ترکیب شود. رب گوجه‌فرنگی، پیاز، سیب‌زمینی، سویا و مقدار محدودی گوشت یا حتی مرغ چرخ‌کرده، ترکیب‌هایی آشنا برای خانواده‌هایی هستند که می‌خواهند هزینه غذا را مدیریت کنند. در بعضی خانه‌ها گوشت از دستور پخت حذف می‌شود یا سهم آن کاهش پیدا می‌کند، اما غذا همچنان شکل و حجم یک وعده کامل را حفظ می‌کند. همین انعطاف در انتخاب مواد اولیه، ماکارونی را به غذایی سازگار با دخل‌وخرج متغیر خانواده تبدیل کرده است.
گندم گران‌تر و حساب تازه کارخانه‌ها
پشت تغییر قیمت ماکارونی، افزایش بهای گندم صنعتی قرار دارد. قیمت هر کیلوگرم گندم مخصوص تولید ماکارونی از ۲۳ هزار و ۸۵۰ تومان به ۶۰ هزار تومان رسیده است. این تغییر حدود ۱۵۱ درصد افزایش را نشان می‌دهد و طبیعتاً هزینه مواد اولیه کارخانه‌ها را بالا می‌برد. با این حال، رشد قیمت گندم به همان نسبت به قیمت بسته نهایی منتقل نمی‌شود. هزینه تولید، دستمزد، انرژی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، توزیع و حاشیه‌های فروش نیز در قیمت محصول نقش دارند. از سوی دیگر، سهم گندم در بهای تمام‌شده هر محصول با توجه به وزن بسته و فرمول تولید متفاوت است.
رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، از کاهش عرضه مستقیم کارخانه‌ها در مقطعی از بازار خبر داده است. بر اساس توضیحات او، برای بسته ۷۰۰ گرمی ماکارونی نرخ مصوب ۷۸ هزار تومان مطرح بوده و قیمت فروش کارخانه به بنکدار حدود ۶۵ هزار تومان اعلام شده است. بنکداران نیز این محصول را در محدوده ۶۷ تا ۶۸ هزار تومان دریافت می‌کردند. در برخی معاملات، قیمت عرضه از سوی بنکدار به حدود ۷۵ هزار تومان می‌رسید و مصرف‌کننده با نرخ نزدیک به ۷۸ هزار تومان خرید می‌کرد. فاصله این ارقام نشان می‌دهد که مسیر رسیدن کالا از کارخانه به قفسه فروشگاه، خود بخشی از معادله قیمت است.
در همین حال، تولیدکنندگان رقم ۱۵۰ هزار تومان را برای بسته ۷۰۰ گرمی مطرح کرده‌اند؛ قیمتی که از نگاه آنان با هزینه‌های تازه تولید تناسب بیشتری دارد. این رقم در حد پیشنهاد و مطالبه تولیدکنندگان مطرح شده و نرخ مصوب بازار محسوب نمی‌شود. تفاوت میان قیمت پیشنهادی کارخانه‌ها و نرخ‌های اعلام‌شده در شبکه توزیع، ابهام‌هایی درباره مسیر بعدی قیمت‌گذاری ایجاد کرده است.
خریدار در فروشگاه با قیمت روز روبه‌رو می‌شود، در حالی که تولیدکننده و شبکه پخش هر کدام هزینه‌ها و محاسبات متفاوتی را مبنای قیمت خود قرار می‌دهند. محمدجواد کرمی، رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف تهران، نیز به افزایش هزینه تأمین گندم و حمل‌ونقل اشاره کرده است. در برخی برآوردها، هزینه تأمین هر کیلوگرم گندم با احتساب حمل‌ونقل حدود ۸۰ هزار تومان عنوان شده است. این رقم را باید یک برآورد از هزینه تأمین دانست و با نرخ مصوب فروش گندم یا قیمت قطعی ماکارونی یکسان در نظر نگرفت. تفاوت میان نرخ خرید ماده اولیه، هزینه رساندن آن به کارخانه و قیمت فروش محصول نهایی، بخشی از پیچیدگی بازار این کالا را توضیح می‌دهد.
سهمی که با تغییر قیمت جابه‌جا می‌شود
ماکارونی در طرح کالابرگ الکترونیکی نیز حضور دارد و همین موضوع اهمیت آن را در سبد خرید خانوارهای کم‌درآمد و متوسط بیشتر کرده است. با این حال، افزایش قیمت اخیر نشان می‌دهد که جایگاه این محصول هم به شرایط اقتصادی وابسته است. اگر قیمت بسته‌ها با سرعت بیشتری بالا برود، فاصله آن با دیگر گزینه‌های غذایی کمتر می‌شود و خانواده‌ها ممکن است مقدار خرید یا دفعات مصرف را تغییر دهند. از سوی دیگر، هر تغییری در قیمت برنج، نان و مواد اولیه‌ای مانند رب و روغن نیز بر انتخاب نهایی اثر می‌گذارد.
در حال حاضر، ماکارونی همچنان از نظر ماندگاری، سهولت پخت، دسترسی فروشگاهی و امکان تهیه غذای چندنفره، جایگاه ویژه‌ای در آشپزخانه خانواده‌های متوسط دارد. قیمت تازه البته بخشی از مزیت اقتصادی آن را کاهش داده است. پرسش اصلی این است که فاصله هزینه تهیه یک وعده ماکارونی با یک وعده برنج یا نان در ماه‌های آینده چه تغییری خواهد کرد. پاسخ این پرسش به روند عرضه کارخانه‌ها، تصمیم‌های قیمت‌گذاری و قدرت خرید خانوار بستگی دارد. بسته‌های تازه به قفسه‌ها برگشته‌اند و خرید روزمره از سر گرفته شده است، اما جایگاه این غذای آشنا در سفره خانواده‌ها همچنان با عددهای روی برچسب قیمت سنجیده می‌شود.
