حذف خرید از زندگی| مردم چه کالاهایی را سریعتر حذف کردند؟
چهار رفتار «تعویق، تعمیر، جایگزینی و حذف» اکنون مهمترین نشانههای تغییر الگوی مصرف خانوارها هستند
هفت صبح| در اقتصاد پس از جنگ، تغییر رفتار مصرفکننده را نه تنها در قیمتها، بلکه در نبود مشتری، کاهش دفعات خرید، تعویق تصمیمگیری، تعمیر کالای قدیمی به جای تعویض و حرکت به سمت کالاهای ارزانتر میتوان دید. بررسی ها نشان میدهد که مردم از خرید پوشاک و لوازم خانگی گرفته تا موبایل، مبلمان و کالاهای مرتبط با نوسازی خانه را یا به تاخیر انداختهاند یا با جایگزینی محصولات ارزانتر در سفره غذایی هزینه خود را کاهش دادهاند. در برخی بازارها همچون موبایل و لوازم خانگی، خرید برای خانوار ضروری و روزمره نیست و واکنش به کاهش قدرت خرید این کالاها حذف، تعویق، تعمیر یا جایگزینی است.
قیمتها بالا رفت؛ خریداران ماندند یا رفتند؟
آخرین آمار مرکز آمار ایران از وضعیت قیمتها در مردادماه نشان میدهد که فشار هزینهای همچنان بالاست. شاخص قیمت مصرفکننده در مرداد ۱۴۰۵ نسبت به ماه قبل ۳.۴ درصد افزایش یافت، تورم نقطهبهنقطه خانوارهای کشور به ۸۹ درصد رسید و تورم سالانه نیز ۶۹.۹ درصد ثبت شد. در چنین شرایطی، خانوار ابتدا هزینههایی را که امکان تعویق دارند از برنامه خرید خود خارج میکند؛ کالاهایی که نبود آنها در کوتاهمدت زندگی روزمره را مختل نمیکند.
احسان فدایی، کارشناس اقتصادی، در گفتوگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به تاثیر تورم بر تقاضای کالاهای مختلف، گفت: «کالاها در اقتصاد به دو گروه اصلی تقسیم میشوند؛ کالاهای کمکشش و کالاهای پرکشش. کالاهای پرکشش عمدتا کالاهای بادوام مانند لوازم خانگی، مبلمان و سایر کالاهای صنعتی هستند که خرید آنها برای خانوار ضرورت روزمره ندارد و در نتیجه، با افزایش قیمت، تقاضا برای آنها به شدت کاهش مییابد. در مقابل، کالاهای کمکشش شامل کالاهای ضروری و روزمره هستند که نیازهای حیاتی افراد را تأمین میکنند و حتی با افزایش قیمت، میزان خرید آنها تغییر چندانی نمیکند.»
فدایی با بیان اینکه بازار لوازم خانگی در سالهای اخیر با رکود تورمی مواجه بوده است، افزود: «رکود تورمی از اواخر سال ۱۳۹۸ با شروع کرونا، بازار لوازم خانگی را درگیر خود کرد و بهرغم اینکه بسیاری از صنایع پس از کرونا به رونق بازگشتند، اما لوازم خانگی به دو دلیل عمده همچنان در این رکود باقی ماند. نخست، کاهش استقبال مردم از بازار و دوم، خروج برندهای جهانی و بینالمللی از بازار ایران در سال ۱۳۹۸. این عوامل باعث شد که نوعی قهر مردم از بازار لوازم خانگی شکل بگیرد که همچنان ادامه دارد.»
وی با تأکید بر اینکه شعارهای پوپولیستی نیز بر این رکود دامن زده است، اظهار کرد: «در سالهای اخیر، متأسفانه شعارهای سیاسی مانند خودکفایی در صنعت لوازم خانگی و استقلال صنعتی، بدون پشتوانه کارشناسی، وارد این حوزه شد. این شعارها در کنار محدودیتهای واردات، خروج برندهای خارجی، افزایش نرخ ارز و مشکلات تأمین مواد اولیه و قطعات استراتژیک، همگی دست به دست هم دادند تا رکود در صنعت لوازم خانگی تداوم یابد و هرچه این رکود سنگینتر شد، فشار برای افزایش ناگزیر قیمتها نیز بیشتر گردید.»
فدایی با اشاره به آمارهای موجود درباره تورم تولیدکننده در صنعت لوازم خانگی گفت: «در دیماه سال گذشته، شاخص تورم تولیدکننده (PPI) در صنعت لوازم خانگی از حدود ۴۰ درصد به ۶۷ درصد رسیده بود و من پیشبینی کردم که با این روند، حتی بدون در نظر گرفتن شرایط جنگ، قیمت لوازم خانگی در ابتدای سال جاری حدود ۱۱۰ درصد افزایش خواهد یافت، اما وقوع جنگ، این افزایش را تشدید کرد و الگوی مصرف مردم را در همه حوزهها تحت تاثیر قرار داد.»
این کارشناس اقتصادی با اشاره به تغییرات اخیر در الگوی مصرف خانوارها، افزود: «در شرایط فعلی، حتی در کالاهای مصرفی روزمره نیز کاهش تقاضا دیده میشود و فروش سوپرمارکتها نسبت به قبل کاهش یافته است. مردم ابتدا کالاهایی را که به کیفیت زندگی آنها برمیگردد، کمتر میخرند و سپس سراغ کالاهای روزمره میروند. در صنعت لوازم خانگی، کالاهای لاکچری و تشریفاتی مانند دستگاههای تصفیه هوا، تصفیه آب و وسایل آشپزخانه پیشرفته، اولین کالاهایی هستند که از سبد خرید حذف میشوند.»
فدایی با بیان اینکه کالاهای اساسی مانند یخچال و تلویزیون در مراحل بعدی کاهش تقاضا قرار میگیرند، تصریح کرد: «به تدریج، کاهش تقاضا به سمت ماشین ظرفشویی، ماشین لباسشویی و در نهایت یخچال و تلویزیون حرکت میکند. یخچال و تلویزیون جزو کالاهایی هستند که در آخرین مرحله ممکن است از سبد خرید خانوار حذف شوند. اما آنچه در ماههای اخیر به شدت دیده میشود، رونق بیسابقه بازار کالاهای دست دوم و استوک است و حتی برای تهیه جهیزیه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.»
وی با تأکید بر اینکه افزایش حقوق کارگران نتوانسته است همپای تورم حرکت کند، خاطرنشان کرد: «در ابتدای سال، افزایش حقوق حداکثر ۶۰ درصد بود، اما از ابتدای سال تاکنون، قیمت کالاهای بادوام حداقل ۱۰۰ درصد و قیمت کالاهای مصرفی روزمره تا ۲۰۰ درصد افزایش یافته است. بنابراین، دور از انتظار نیست که با ادامه این روند، شاهد تغییرات عمیقتری در الگوی مصرف باشیم. از همه مهمتر، عدم امید به آینده و نگرانی از تکرار شرایط جنگ، باعث شده مردم برای افزایش تابآوری اقتصادی خود، خرید کالاهای بادوام را کاهش دهند و منابع خود را صرف کالاهای روزمره کنند.»
کاهش تقاضا به کالاهای اساسی رسیده است
محمد مختاری آنی نایب رئیس هیئت مدیره انجمن واردکنندگان و تامین کنندگان برنج و عضو هیئت مدیره انجمن کنسرو ایران در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به اینکه در حال حاضر بازار راکد است، گفت:«در سالهای گذشته با تداوم تورم برخی از مردم کالاهای ارزانتر را جایگزین مواد غذایی گرانتر کردند برای نمونه جایگزینی ماکارونی با گوشت و البته در آن زمان عدهای برنج هندی را به جای برنج ایرانی مصرف میکردند اما حالا تورم به قدری بالا رفته که این تغییر رفتار معنای ندارد.»
وی افزود: «در مقطع کنونی کم مصرف کردن جای تغییر مصرف را گرفته است، به طوری که همین مسئله روی تقاضا و خرید کالاهای اساسی نیز تاثیر منفی گذاشته شده و عاملی شده که رکود بازار عمیقتر شود.»
مردم چه کالاهایی را سریعتر حذف کردند؟
در حال حاضر درآمد مردم بیشتر برای هزینههای روزمره خوراک و خدمات ضروری اختصاص پیدا میکند حتی با وجود نزدیک شدن به فصل شروع دانشگاه و مدرسه اما تقاضای زیادی در بازار پوشاک ایجاد نشده چون امسال فاصله قیمت با قدرت خرید مصرفکنندگان زیاد شده و این معادله را تغییر داده است. جالب اینکه تغییر در خرید مصارف خانگی به محصولاتی مانند مایع ظرفشویی، شامپو و سایر اقلام بهداشتی رسیده است، چون حذف کامل آنها از زندگی روزمره دشوار است به همین دلیل در این بازار رفتار مصرفکننده بیشتر در راستای بهینه سازی مصرف و خرید برندهای ارزان تغییر کرده است.
حتی در بازار مبلمان نیز نشانههای کاهش تقاضا دیده میشود. یکی از فروشندگان مبلمان در شرق تهران به خبرنگار هفت صبح گفت: «دیگر متقاضیان خرید مبلمان به مدلهای روز چندان توجه نمیکنند، بلکه دوام و قیمت، کالا را مدنظر قرار میدهند البته نباید فراموش کرد که مشتریان اصلی مبلمان زوجهای جوان بودند که این روزها با کاهش آمار ازدواج کمتر به بازار مبلمان میآیند و افرادی هم که با نوسازی خانه یا تغییر دکوراسیون مبلمان جدید میخریدند حالا تعمیر را جایگزین خرید کردند.»
تغییر رفتار خرید در موبایل و لپتاپ
در بازار موبایل، قبلا تعویض مرسوم بود چون بهترین مدلهای جدید را میتوانستید تا ۱۰۰ میلیون تومان خریداری کنید اما حالا سامسونگ پایینرده با قیمت ۵۵ میلیون تومان فروخته میشود، این مدلها پیش از موج اخیر گرانی در محدوده ۲۰ میلیون تومان قرار داشتند، با این تغییر وضعیت قیمت بخشی از مصرفکنندگان ترجیح میدهند گوشی فعلی خود را تعمیر کنند و تعویض آن را عقب بیندازند. این موضوع در بازار موبایل نیز تا حدودی صادق بوده و خریداران موبایل به شدت کاهش پیدا کرده است.
حتی کاهش قدرت خرید فقط بازار کالا را تحت تأثیر قرار نداده و سفرها هم به تعویق افتاده است. چون هزینه هتل و ویلا به شدت بالا رفته و مردم به جای سفر به سینما و پارک و بوستان میروند. درواقع سفر جای خود را به گزینههای کمهزینهتر دادهاند.کنار هم گذاشتن این روایتها نشان میدهد تغییر رفتار مصرفکننده را نمیتوان فقط با واژه رکود توضیح داد. در بازار پوشاک، لباس جدید حذف میشود یا مقدار خرید کاهش مییابد. در لوازم خانگی، تعمیر جای تعویض را میگیرد. در بازار فرش و مبلمان نیز کالای قدیمی تعمیر میشود.
در بازار موبایل، تعویض گوشی به تأخیر میافتد. این رفتارها را میتوان در چهار واژه تعویق، تعمیر، جایگزینی و حذف خلاصه کرد. این چهار رفتار در ظاهر تصمیمهایی فردی هستند، اما وقتی تعداد زیادی از خانوارها همزمان همین تصمیمها را میگیرند، اثر آن به بازار و صنعت منتقل میشود. فروشندهای که مشتری کمتری دارد، تولیدکنندهای که سفارش کمتری دریافت میکند و تعمیرکاری که تقاضای بیشتری دارد، همگی بخشی از یک زنجیره واحد هستند. برای فهم اقتصاد در ۱۴۰۵ تنها نباید پرسید قیمت کالاها چقدر شده است؟ سؤال مهمتر این است که با این قیمتها، مردم چه زمانی و با چه کیفیتی حاضر به خرید هستند؟
