گیشه فقط شجریان و قربانی را میخواهد؟
هزینه بالای اجرا و ترس از شکست مالی، بانکها، مجموعههای فروشگاهی و هلدینگهای بزرگ را به انتخاب چهرههای امتحانپسداده سوق میدهد که باعث محدود شدن فرصت کشف استعدادهای تازه میشود
گروه فرهنگ و هنر| موسیقی ایرانی این روزها بیش از هر زمان دیگری با نام دو خواننده در بازار کنسرت شناخته میشود؛ همایون شجریان و علیرضا قربانی. یکی با میراث آواز ایرانی و تجربههای متنوع موسیقایی، دیگری با صدایی پرطنین و اجراهایی که توانسته مخاطبان گستردهای را همراه کند. تورهای کنسرت این دو هنرمند در شهرهای مختلف، از شیراز و اصفهان گرفته تا تبریز و ساری، نشان داده که موسیقی ایرانی هنوز توانایی کشاندن جمعیت به سالنها را دارد.
صندلیهایی که پر میشوند، بلیتهایی که به فروش میرسند و مخاطبانی که برای شنیدن آواز ایرانی راهی کنسرت میشوند، تصویری امیدوارکننده میسازند. بااینحال، پشت این تصویر پرزرقوبرق، پرسشی مهم پنهان شده است: چرا بخش مهمی از رونق بازار موسیقی ایرانی بر اعتبار دو خواننده استوار شده و دیگر صداهای این عرصه سهم کمتری از توجه عمومی دارند؟ مسئله، موفقیت شجریان و قربانی نیست؛ مسئله آینده هنری است که نمیتواند برای همیشه به چند نام تکیه کند.
رونقی که تمام حقیقت را نمیگوید
موفقیت همایون شجریان و علیرضا قربانی اتفاقی نیست. هر دو سالهای طولانی را صرف آموختن، تجربه کردن و ساختن هویت هنری خود کردهاند. شجریان از دل سنت آواز ایرانی برخاسته و در ادامه مسیر، تجربههای متفاوتی را پشت سر گذاشته است. قربانی نیز با حضور در پروژههای ارکسترال، موسیقی فیلم و مجموعههای نمایشی، توانسته دایره مخاطبان خود را گسترش دهد. چنین جایگاهی حاصل استمرار و شناخت ظرفیتهای هنری است.
بااینهمه، استقبال از کنسرتهای این دو هنرمند را نمیتوان به حساب شکوفایی تمام موسیقی سنتی گذاشت. بخشی از اجراهای آنان در قلمرو موسیقی ایرانی ارکسترال و تلفیقی قرار میگیرد و با قالب کلاسیک موسیقی دستگاهی تفاوت دارد. موفقیت یک کنسرت بزرگ با تنظیمهای پرحجم و امکانات گسترده، الزاماً از رونق اجراهای مبتنی بر ردیف و بداههخوانی حکایت نمیکند. بازار موسیقی ایرانی با وضعیتی متناقض روبهروست؛ مخاطب برای شنیدن صدای آشنا هزینه میکند، اما بسیاری از خوانندگان صاحبتکنیک برای دستیابی به همان مخاطب، مسیر دشوارتری پیش رو دارند. سالنهای پرجمعیت نشانه حیات موسیقیاند، ولی تعداد نامهایی که امکان پر کردن این سالنها را دارند نیز شاخص مهمی است.
صداهایی پشت دیوار شهرت
موسیقی دستگاهی ایران با کمبود خواننده توانمند روبهرو نیست. محمد معتمدی، وحید تاج، سالار عقیلی، پوریا اخواص و شماری دیگر از خوانندگان این حوزه، هرکدام کارنامه و شیوه اجرایی مشخصی دارند. البته میزان شهرت و جایگاه حرفهای آنان یکسان نیست. سالار عقیلی خود از چهرههای شناختهشده کنسرتهای ایرانی است و معتمدی نیز تجربههای موفقی در ارتباط با مخاطب عمومی داشته است. بااینحال، پرسش درباره توزیع فرصتها همچنان پابرجاست.
چه سازوکاری تعیین میکند یک خواننده به چهرهای فراگیر تبدیل شود و دیگری با وجود مهارت آوازی، در محدوده مخاطبان تخصصی باقی بماند؟ پاسخ را نمیتوان تنها در کیفیت صدا جستوجو کرد. حضور رسانهای، سرمایه تبلیغاتی، همکاری با آهنگسازان شناختهشده و دسترسی به تهیهکنندگان قدرتمند، در شکلگیری شهرت نقش دارند. بحران اصلی، نبود استعداد نیست؛ ضعف در تبدیل استعداد به جایگاه حرفهای پایدار است. موسیقی ایرانی به مسیری نیاز دارد که در آن خواننده جوان بتواند تجربه کند، شکست بخورد، دوباره روی صحنه برود و بهتدریج مخاطبانش را پیدا کند. بدون چنین امکانی، فاصله میان نسل تثبیتشده و نسل تازه بیشتر خواهد شد.
گیشه به صدای تازه اعتماد ندارد
اقتصاد کنسرت در ایران، میدان مناسبی برای خطر کردن نیست. اجاره سالن، دستمزد نوازندگان، تجهیزات صوتی، تبلیغات و هزینههای اجرایی، سرمایه قابلتوجهی میطلبد. تهیهکنندهای که باید پیشاپیش این مخارج را بپردازد، طبیعی است به خوانندهای اعتماد کند که فروش بلیت او قابل پیشبینی باشد. این محافظهکاری اقتصادی به تهیهکنندگان محدود نمانده و در رفتار حامیان مالی نیز دیده میشود. برندهای بزرگ ترجیح میدهند سرمایه تبلیغاتی خود را پشت نامهایی قرار دهند که بازگشت مطمئنتری دارند؛ حامیانی در ابعاد بانکها، مجموعههای بزرگ فروشگاهی و هلدینگهای فعال در تجارت الکترونیک.
حضور چنین مجموعههایی در کنار چهرههای محبوب، علاوه بر تأمین هزینه کنسرتها، قدرت تبلیغاتی آنان را افزایش میدهد و جایگاهشان را در بازار تثبیت میکند. شهرت برای خواننده سرمایه جذب میکند و سرمایه نیز به گسترش همان شهرت کمک میکند. نتیجه، چرخهای است که رقابت را برای دیگران دشوارتر میسازد. خواننده مشهور با پشتوانه مالی قدرتمند، امکان برگزاری تورهای گستردهتر و تبلیغات پرحجمتر پیدا میکند، درحالیکه هنرمند کمتر شناختهشده برای تأمین هزینه یک اجرای مستقل نیز با دشواری روبهروست. مسئله این نیست که چرا برندهای بزرگ به سراغ شجریان و قربانی میروند؛ پرسش مهمتر آن است که چرا سرمایهگذاری بر کشف و پرورش ستارههای آینده تا این اندازه کمرنگ است؟
ستارههایی که برای خود میدرخشند؟
نقد وضعیت موجود را نمیتوان به محافظهکاری تهیهکنندگان محدود کرد. هنرمندان صاحبنام نیز میتوانند در شکلگیری آینده موسیقی نقش داشته باشند. شجریان و قربانی امروز از اعتباری برخوردارند که توانایی گشودن مسیرهای تازه را دارد. پرسش این است که این اعتبار تا چه اندازه برای معرفی استعدادهای جوان به کار گرفته شده است؟ آیا در کنار تورهای پرمخاطب، فرصتی برای حضور صداهای کمتر شناختهشده نیز وجود دارد؟
البته مسئولیت تمام کاستیهای موسیقی بر دوش این دو خواننده نیست. بااینحال، تاریخ موسیقی ایرانی با پیوند نسلها و انتقال تجربه شکل گرفته است. استادانی که شاگرد پرورش دادهاند و هنرمندانی که میدان را برای ظهور صداهای تازه گشودهاند، بخشی از اعتبار این سنت هستند. نگرانی جدیتر، غلبه منطق ستارهمحوری بر هویت موسیقایی اجراهاست. موسیقی دستگاهی بر شناخت ردیف، بداههپردازی و گفتوگوی ساز و آواز استوار بوده، اما در بخشی از بازار امروز، نام خواننده بیش از آهنگساز، نوازندگان و کیفیت اثر در تصمیم مخاطب نقش دارد.
این تغییر، اگر به حذف تنوع اجرایی منجر شود، میتواند آینده موسیقی ایرانی را فقیرتر کند. موفقیت تجاری شجریان و قربانی ارزشمند است، اما رونق واقعی زمانی معنا پیدا میکند که فرصت درخشیدن برای دیگران نیز فراهم باشد. موسیقی ایرانی به سالنهای پرجمعیت نیاز دارد، همانقدر که به صداهای تازه و تجربههای متفاوت محتاج است. هنری که تمام امیدش به چند ستاره باشد، روزی با پرسشی دشوار روبهرو خواهد شد: پس از خاموش شدن نور این صحنهها، چه کسی آواز را ادامه میدهد؟