این بار خبری از جادوی نعمتالله نیست
«بُت» با وجود بازی درخشان لیلا حاتمی و قاببندیهای چشمگیر، در روایت و شخصیتپردازی گرفتار ضعفهایی است که تماشای فیلم را به تجربهای فرساینده تبدیل میکند
هفت صبح| تماشای فیلم تازه حمید نعمتالله باید اتفاق خوشایندی میبود. نام سازنده «بوتیک»، «بیپولی» و «رگ خواب» برای علاقهمندان سینما یادآور فیلمسازی است که بلد است از دل زندگی روزمره، آدمهای غریب و موقعیتهای تلخ، جهانی زنده و سینمایی بسازد. سالها انتظار برای اکران «بُت» نیز کنجکاویها را بیشتر کرده بود. حالا فیلم به پرده رسیده و حاصل این انتظار، دستکم برای مخاطبی که از نعمتالله توقعی فراتر از یک فیلم معمولی دارد، ناامیدکننده است. «بُت» از آن فیلمهایی است که مدام نشانههایی از یک اثر خوب را پیش چشم تماشاگر میگذارد، ولی هر بار درست در لحظهای که باید به اوج برسد، از نفس میافتد.
زندگی روی آنتن، رنج پشت دوربین
لیلا، شخصیت اصلی فیلم، زنی ناشنواست که برای حفظ کسبوکار خانوادگی و نجات مزرعه زنبورداری پدرش، به دنیای پخش زنده در شبکههای اجتماعی قدم میگذارد. قرار است با ثبت رکورد بیدار ماندن، توجه کاربران را جلب کند و از این راه به درآمد برسد. این تصمیم بهتدریج او را در محاصره کسانی قرار میدهد که هر کدام سهمی از این نمایش میخواهند. برای اطرافیان، خستگی و بیخوابی لیلا فرصتی اقتصادی است و برای مخاطبان مجازی، تماشای فرسوده شدن یک انسان به سرگرمی تبدیل میشود. اینجا با ایدهای روبهرو هستیم که میتوانست دستمایه یک درام گزنده و تأثیرگذار باشد.
فیلم به جهانی اشاره میکند که در آن ارزش آدمها با تعداد دنبالکنندگان و میزان توجهی که دریافت میکنند سنجیده میشود. رنج هم قابلیت تبدیل شدن به محتوا دارد و مرز میان همدلی و تماشاگری بیتفاوت هر روز باریکتر میشود. با این حال، نعمتالله در ساختن جهان داستانی خود به اندازه ایدهاش موفق نیست. فیلم مدام شخصیت و موقعیت تازهای معرفی میکند، بیآنکه فرصت کافی برای شناخت آنها فراهم کند. ماجرا از یک مسئله مشخص آغاز میشود، ولی در ادامه به شاخههای متعددی سرک میکشد که ارتباطشان با هسته اصلی داستان چندان روشن نیست. فیلم ظاهراً میخواهد تصویری وسیع از فساد مناسبات اقتصادی و اخلاقی ارائه کند، ولی در این ازدحام، قصه اصلی خودش را گم میکند.
لیلا حاتمی؛ ستارهای در فیلمی کمفروغ
اگر قرار باشد برای تماشای «بُت» یک دلیل جدی پیدا کنیم، آن دلیل لیلا حاتمی است. او در نقش زنی ناشنوا، بازی متفاوت و قابل تأملی ارائه میدهد. حاتمی برای انتقال وضعیت روحی شخصیتش به حرکات اغراقآمیز و نمایش بیرونی احساسات پناه نمیبرد. نگاهها، مکثها و واکنشهای کوچک او حامل بخش مهمی از بار عاطفی فیلم هستند. شخصیت لیلا در جهانی که همه برای دیده شدن فریاد میزنند، با سکوت خود در مرکز توجه قرار میگیرد و این تضاد میتوانست به یکی از دستاوردهای مهم فیلم تبدیل شود.
لیلی رشیدی نیز در نقش مژی حضور قابل قبولی دارد و کاظم سیاحی در برخی لحظات موفق میشود از قالبهای آشنای بازیگری خود فاصله بگیرد. با این حال، ترکیب بازیگران شناختهشده لزوماً به معنای شکلگیری شخصیتهای ماندگار نیست. محمدرضا فروتن و دیگر بازیگران مکمل، فرصت چندانی برای ساختن نقشهایی با هویت مستقل پیدا نمیکنند. انگیزه برخی شخصیتها مبهم باقی میماند و رفتارشان گاهی با جایگاهی که فیلم برایشان تعریف کرده، تناسب ندارد. مشکل از جایی جدیتر میشود که خود لیلا نیز بهتدریج از مرکز روایت کنار میرود. فیلمی که با مسئله و رنج او آغاز شده، در نیمه دوم چنان گرفتار رفتوآمد شخصیتهای فرعی و ماجراهای جانبی میشود که قهرمانش را از یاد میبرد. این جابهجایی تمرکز، ضربه بزرگی به ارتباط عاطفی تماشاگر با داستان میزند.
قابهای زیبا، قصهای که پیش نمیرود
نعمتالله همچنان چشم تیزبینی برای تصویر دارد. برخی میزانسنها، حرکتهای دوربین و طراحی فضا نشان میدهند که او به جزئیات بصری توجه دارد. محیطهای بسته و تودرتو، بازی نورهای رنگی و قابهایی که شخصیتها را در موقعیتهای محدودکننده قرار میدهند، گاهی بهخوبی حالوهوای جهان داستان را منتقل میکنند. فیلمبرداری نیز در بخشهایی قابل توجه است و موسیقی به شکلگیری فضای ناآرام اثر کمک میکند.
ولی سینما با چند قاب زیبا و سکانس چشمگیر به مقصد نمیرسد. «بُت» حدود دو ساعت و نیم زمان دارد و بخش قابل توجهی از این مدت صرف موقعیتهایی میشود که نه تعلیق تازهای میسازند و نه شناخت عمیقتری از شخصیتها به دست میدهند. تکرار نمایش لایوها و پیامهای کاربران، بهجای آنکه فشار روانی و فرسودگی لیلا را به تجربهای حسی تبدیل کند، گاهی به تماشای مجموعهای از اطلاعات تکراری شباهت پیدا میکند.
فیلم در نیمه دوم بیش از هر زمان دیگری گرفتار این مشکل میشود. ریتم افت میکند، خردهداستانها از مسیر اصلی فاصله میگیرند و برخی اتفاقات بدون زمینهچینی کافی رخ میدهند. مخاطب بهجای آنکه درگیر سرنوشت شخصیتها شود، مشغول کنار هم گذاشتن تکههای روایتی است که ظاهراً خودش هم نمیداند به کدام سمت میرود.
بازگشت به نام یک کارنامه درخشان
«بُت» را باید در نسبت با کارنامه حمید نعمتالله هم دید. کارگردانی که در آثار موفقش توانسته بود میان شخصیتپردازی، قصهگویی و فضاسازی تعادل برقرار کند، این بار بیش از اندازه به جلوههای بیرونی و تعدد موقعیتها تکیه کرده است. فیلم حرفهای زیادی درباره شهرت، پول، طمع و مناسبات بیمار جامعه دارد، ولی این مفاهیم به جای آنکه از دل سرنوشت آدمها بیرون بیایند، گاهی شبیه موضوعاتی هستند که فیلمساز اصرار دارد همه را در یک قاب جا بدهد.
«بُت» از نظر بصری فیلمی بیدستوپا نیست و بازی لیلا حاتمی نیز ارزش تماشا دارد؛ ولی این امتیازها نمیتوانند ضعف بنیادین روایت را جبران کنند. بازگشت نعمتالله اتفاق مهمی برای سینمای ایران بود، ولی نتیجه این بازگشت با انتظاری که از او داشتیم فاصله زیادی دارد. گاهی حتی نامهای بزرگ هم نمیتوانند جای خالی یک فیلمنامه درست و حسابشده را پر کنند. «بُت» بیش از آنکه تصویر تازهای از جهان امروز ارائه دهد، یادآور این واقعیت است که داشتن حرف مهم برای ساختن یک فیلم خوب کافی نیست؛ سینما به قصهای نیاز دارد که بتواند آن حرف را به جان تماشاگر بنشاند.