مروری بر ویترین این روزهای نمایش خانگی، جایی که قتل و معما نقش اول را بازی می‌کنند
از «پوست شیر» تا «یل»، از «بازنده» تا «ازازیل»؛ انگار در جهان سریال‌های ایرانی، هیچ رازی بی‌جنازه نمی‌ماند و هیچ رابطه‌ای بدون یک راز سر به مهر به پایان نمی‌رسد.
هفت صبح، نیایش احمدی| از «پوست شیر» تا «یل»، از «بازنده» تا «ازازیل»؛ انگار در جهان سریال‌های ایرانی، هیچ رازی بی‌جنازه نمی‌ماند و هیچ رابطه‌ای بدون یک راز سر به مهر به پایان نمی‌رسد. جنایت و معما چنان در تار و پود تولیدات شبکه نمایش خانگی تنیده شده‌اند که حتی قصه‌های تاریخی، عاشقانه و اجتماعی گاهی برای جلب توجه مخاطب، ناچارند از کوچه‌های تاریک این دو ژانر عبور کنند.
«یل» که به میدان آمد، خیلی‌ها را به یاد «پوست شیر» انداخت؛ نه فقط به خاطر فضای تیره و قصه‌ای که بوی جنایت می‌دهد، بلکه به دلیل حضور دوباره برادران محمودی و بخشی از گروه خلاق آن مجموعه. در نگاه نخست، تصور ادامه همان جهان داستانی چندان دور از ذهن نبود؛ گویی قرار است قصه‌ای که در «پوست شیر» به پایان رسیده، این بار در جغرافیایی دیگر و با شخصیت‌هایی تازه سر برآورد. اما «یل» اسپین‌آف «پوست شیر» نیست و سازندگان بر استقلال داستان آن تأکید کرده‌اند. بااین‌حال، این هم‌نشینی ناخواسته یک پرسش آشنا را دوباره زنده می‌کند: چرا در سال‌های اخیر، رد خون و سایه راز تقریباً از هیچ‌کدام از ویترین‌های شبکه نمایش خانگی کنار نمی‌رود؟
مرور تولیدات چند سال اخیر نشان می‌دهد جنایت دیگر در حصار سریال‌های پلیسی و کارآگاهی نمانده است. «بازنده» با ناپدید شدن یک نوزاد، مخاطب را وارد هزارتوی یک پرونده پیچیده می‌کند؛ «ازازیل» از گم‌شدن یک زن و زنجیره‌ای از اتفاقات مشکوک، فضایی آکنده از اضطراب و ابهام می‌سازد؛ «وحشی» مسیر سقوط و دگرگونی یک انسان را در پیوند با جرم و خشونت روایت می‌کند و «یل» با قتل‌های زنجیره‌ای دختران جوان در یک روستا، به سراغ یکی از تاریک‌ترین موقعیت‌های داستانی می‌رود. در این میان، «کوری» که پخش آن در چند وقت اخیر به پایان رسیده، با یک مسمومیت و ماجرایی مشکوک، مخاطب را به جست‌وجوی حقیقت می‌کشاند و «کنکل» با سرقت‌های پی‌درپی از یک کارخانه، تعلیق را به دل یک درام وارد می‌کند.
این فهرست البته به همین‌جا ختم نمی‌شود. «شکارگاه» در جامه یک درام تاریخی، رازها و اتفاقات مشکوک را در عمارتی قدیمی به جریان می‌اندازد؛ «شغال» از دل مناسبات عاطفی و خانوادگی، به پنهان‌کاری و خیانت می‌رسد و «کلاغ» در فضای سیاسی و امنیتی خود، با نفوذ، روابط پنهان و بازی اطلاعاتی شخصیت‌ها، مخاطب را در موقعیت کشف و حدس قرار می‌دهد. هرکدام از این آثار به قلمرو متفاوتی تعلق دارند، اما در یک نقطه به هم می‌رسند: هیچ‌چیز آن‌طور که در ابتدا به نظر می‌رسد نیست و حقیقت، پشت دیواری از دروغ و پنهان‌کاری انتظار می‌کشد.
وقتی معما از ژانر بیرون می‌آید
ماجرا تنها افزایش تعداد سریال‌های جنایی نیست؛ معما آرام‌آرام از یک ژانر مستقل به زبانی مشترک میان گونه‌های مختلف داستان‌گویی تبدیل شده است. روزگاری برای تماشای یک اثر پلیسی به سراغ پرونده قتل و کارآگاه می‌رفتیم، اما حالا حتی یک درام خانوادگی یا تاریخی ممکن است با رازهای پنهان، شخصیت‌های مشکوک و اتفاقات غیرمنتظره پیش برود. انگار در جعبه ابزار فیلمنامه‌نویسی، کلید حل معما بیش از هر ابزار دیگری به کار می‌آید. در «کلاغ»، مناسبات سیاسی و امنیتی با روابط عاطفی و بازی‌های پنهان گره می‌خورند؛ در «شکارگاه»، تاریخ بستری برای شکل‌گیری تعلیق می‌شود و در «شغال»، روابط انسانی زیر سایه خیانت و راز قرار می‌گیرند. این آثار الزاماً جنایی نیستند، اما از دستور زبان مشترکی استفاده می‌کنند که مخاطب را به جست‌وجوی سرنخ وامی‌دارد. ژانرها در ظاهر متنوع‌اند، اما سازوکار روایت در بسیاری از آن‌ها شباهت پیدا می‌کند؛ طوری که بنظر می‌رسد لباس‌ها عوض شده‌اند، اما بازیگران همچنان در یک صحنه بازی می‌کنند.
معمایی برای جلب مخاطب، جنایتی برای نگه داشتن او
این گرایش را نمی‌توان جدا از مناسبات اقتصادی شبکه نمایش خانگی بررسی کرد. پلتفرم‌ها در بازاری رقابتی فعالیت می‌کنند که در آن، دیده شدن یک سریال به اندازه ساخته شدن آن اهمیت دارد. داستانی که با یک قتل، ناپدیدشدن یا سرقت آغاز می‌شود، از همان ابتدا یک پرسش در ذهن مخاطب می‌کارد؛ پرسشی که می‌تواند تا قسمت‌های بعدی زنده بماند. چه کسی دروغ می‌گوید؟ چه کسی پشت ماجراست؟ کدام شخصیت چیزی را پنهان کرده است؟ این پرسش‌ها هم ابزار تبلیغاتی مناسبی هستند و هم می‌توانند تماشاگر را برای دنبال کردن قسمت بعدی مشتاق نگه دارند. در روزگاری که پلتفرم‌ها برای چند ساعت از وقت مخاطب با یکدیگر رقابت می‌کنند، تعلیق به سرمایه‌ای روایی تبدیل شده است. هر قسمت باید چیزی را پنهان کند تا قسمت بعد فرصتی برای افشا داشته باشد؛ هر شخصیت باید رازی در آستین داشته باشد و هر پایان، ترجیحاً پرسشی تازه به جا بگذارد. در چنین ساختاری، گاهی خود قصه به حاشیه می‌رود و معما به مرکز صحنه می‌آید. مخاطب به جای آنکه با شخصیت‌ها زندگی کند، سرگرم رمزگشایی از آن‌ها می‌شود. البته این شیوه داستان‌گویی فی‌نفسه ایرادی ندارد. تعلیق از قدیمی‌ترین ابزارهای روایت در ادبیات و سینماست و بسیاری از آثار ماندگار جهان بر همین پایه شکل گرفته‌اند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که ابزار، جای هدف را بگیرد؛ وقتی راز نه در خدمت شخصیت‌پردازی و معنا، بلکه صرفاً برای به تأخیر انداختن پاسخ‌ها به قصه تزریق شود. در این صورت، آنچه باید مخاطب را غافلگیر کند، به ترفندی قابل پیش‌بینی تبدیل می‌شود.
رد پای یک گروه در چند جهان جنایی
شباهت‌ها فقط در متن و ساختار داستان‌ها خلاصه نمی‌شوند. گاهی نام‌های آشنایی را می‌توان در شناسنامه چند اثر مختلف پیدا کرد که نمونه روشن آن، ارتباط «پوست شیر» و «یل» است. جمشید محمودی در هر دو مجموعه کارگردان و از نویسندگان است، نوید محمودی تهیه‌کنندگی هر دو را بر عهده داشته و رضا بهاروند در نگارش فیلمنامه هر دو همکاری کرده است. سارا آهنی تدوینگر هر دو مجموعه بوده و نام امین پهلوان‌زاده و امیرحسین خنجری در بخش‌هایی از عوامل فنی هر دو اثر دیده می‌شود. این اشتراک‌ها در صنعت سریال‌سازی چندان عجیب نیستند؛ گروه‌های حرفه‌ای پس از همکاری‌های موفق، بار دیگر کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و تجربه‌های قبلی خود را در پروژه‌های تازه به کار می‌گیرند. اما تکرار همکاری‌ها در کنار تکرار برخی الگوهای داستانی، نکته قابل‌تأملی است. آیا گروه‌هایی که در ساخت آثار پرتعلیق تجربه کسب کرده‌اند، به‌تدریج به زبان روایی مشخصی رسیده‌اند؟ آیا تجربه موفق یک پروژه، سازندگان را به بازگشت به همان قلمرو داستانی ترغیب می‌کند؟ پاسخ قطعی به این پرسش‌ها نیازمند اطلاعات بیشتری از روند انتخاب و تولید پروژه‌هاست، اما هم‌نشینی این نام‌ها و آثار، خود بخشی از تصویر امروز شبکه نمایش خانگی را ترسیم می‌کند.
کمدی در انتظار یک نفس تازه
در هیاهوی پرونده‌های جنایی و رازهای خانوادگی، جای روایت‌های دیگری خالی به نظر می‌رسد. کمدی، درام‌های روزمره و داستان‌هایی که از دل روابط عادی انسانی بیرون می‌آیند، هنوز در شبکه نمایش خانگی حضور دارند، اما در میان آثار شاخص و پرخبر اخیر، سایه آثار پرتعلیق سنگین‌تر است. در حالی که «سرخ و سیاه» و «بامداد خمار» به سراغ فضاهای تاریخی و عاشقانه رفته‌اند، بخش قابل‌توجهی از آثار دیگر همچنان از حادثه و بحران برای پیشبرد داستان بهره می‌گیرند.
شاید روایت یک زندگی معمولی، در مقایسه با کشف یک قاتل یا گشودن یک پرونده پیچیده، در نگاه نخست کم‌هیجان‌تر به نظر برسد؛ اما جذابیت داستان الزاماً در تعداد جنازه‌ها و رازهای سر به مهر آن خلاصه نمی‌شود. گاهی یک رابطه فروپاشیده، یک خانواده در آستانه بحران یا یک شخصیت گرفتار تناقض‌های اخلاقی، ظرفیت داستانی بیشتری از یک پرونده پرپیچ‌وخم دارد.
پس حال خوب چه شد؟
شاید بد نباشد پس از این همه جست‌وجو برای یافتن قاتل، یک‌بار هم سراغ پرسش دیگری برویم: چه کسی قصه‌های دیگر را از صحنه کنار زده است؟ مسئله این نیست که چرا سریال جنایی ساخته می‌شود؛ این ژانر هم مثل هر ژانر دیگری می‌تواند قصه‌ای جذاب و تماشایی خلق کند. مسئله، اصرار بر تکرار است. اینکه بارها و بارها با همان نسخه آشنا، فقط با نام‌ها و موقعیت‌هایی تازه، به سراغ مخاطب برویم و انتظار داشته باشیم باز هم غافلگیر شود. این تکرار در روزهایی که مردم تازه از تجربه سنگین جنگ رمضان، بیرون آمده‌اند، بیش از همیشه به چشم می‌آید. جامعه‌ای که خستگی و اضطراب را از سر گذرانده، به سرگرمی، شادی و قصه‌هایی نیاز دارد که فرصتی برای نفس کشیدن فراهم کنند. در چنین شرایطی، تحویل دوباره همان جهان‌های تیره و پر از قتل و خیانت، آن هم با روایت‌هایی که تازگی چندانی ندارند، چیزی فراتر از یک انتخاب تکراری است؛ نوعی بی‌اعتنایی به حال و حوصله و حتی شعور مخاطبی است که قرار نیست هر بار با همان شگردهای آشنا سرگرم شود. مخاطب شاید برای چهل پنجاه دقیقه پای هر قسمت بنشیند و با معما همراه شود، اما آیا وظیفه سریال‌سازی فقط همین است؟ پر کردن چهل دقیقه از وقت تماشاگر، بی‌آنکه چیزی به حال خوب او اضافه کند؟
