به گزارش هفت صبح تابستان سال گذشته، هم‌زمان با رأی‌گیری پرتنش درباره ساخت یک مرکز داده در منطقه خشک‌سالی‌زده آریزونا، نیکی لی، عضو شورای شهر توسان، پیشنهادی غیرمنتظره مطرح کرد:

«برای چند لحظه قرار است کمی از دنیای معمول فاصله بگیریم، پس لطفاً با من همراه باشید.»

لی، مانند بسیاری از شهروندان حوزه انتخابیه‌اش، نمی‌خواست پروژه «بلو» ــ یک مرکز داده عظیم به وسعت ۲۹۰ هکتار ــ حتی یک قطره از آب آشامیدنی محلی را مصرف کند. او گفت:

«باید مراکز داده را در جایی بسازیم که به آن تعلق دارند؛ و ما فکر نمی‌کنیم بیابان جای مناسبی برای مراکز داده باشد.»

با وجود مواضع اخیر و جنجالی دونالد ترامپ، شاید تنها چیزی که به اندازه علاقه به دالی پارتن میان هر دو حزب سیاسی مشترک باشد، مخالفت با مراکز داده است؛ مراکزی که ساختشان در زمین روزبه‌روز بحث‌برانگیزتر، پرهزینه‌تر و زمان‌برتر می‌شود. به همین دلیل، شرکت‌هایی مانند گوگل، متا و البته اسپیس‌ایکس، به‌طور جدی در حال بررسی انتقال مراکز داده به مدار زمین هستند.

مدتی کوتاه پس از آن‌که شورای شهر توسان درخواست پروژه «بلو» برای اتصال به شبکه‌های آب و برق شهری را رد کرد، خدمات وب آمازون، که قرار بود بهره‌بردار اصلی این پروژه باشد، از آن خارج شد. کمی بعد، شرکت بلو اوریجین ــ یکی از شرکت‌های جف بزوس ــ طرحی را برای دریافت مجوز ساخت ده‌ها هزار مرکز داده احتمالی ارائه کرد؛ با این تفاوت که این مراکز قرار است در مدار زمین مستقر شوند.

مراکز داده در فضا؛ رؤیا یا راه‌حل؟

البته پرتاب یک مرکز داده عظیم و مجهز به هوش مصنوعی به فضا، از نظر مهندسی هنوز تجربه‌ای بی‌سابقه است، هزینه‌ای سرسام‌آور دارد و ممکن است خطرهای زیست‌محیطی شدیدی ایجاد کند. حتی احتمال دارد توجه ناخواسته شکارچیان فضایی را هم جلب کند؛ البته اگر اصلاً موجودات هوشمندی در اطراف ما باشند!

بااین‌حال، برای شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی، این خطرها شاید همچنان از موانع زمینی جذاب‌تر باشند؛ موانعی مانند واکنش شدید افکار عمومی و انتظار ۱۲ساله برای اتصال به شبکه برق.

عرضه اولیه سهام عظیم اسپیس‌ایکس در اوایل تابستان امسال، تا حد زیادی بر این ایده استوار بود که این شرکت سرانجام ناوگانی از مراکز داده مداری را برای تأمین انرژی اقتصاد هوش مصنوعی راه‌اندازی خواهد کرد؛ ناوگانی که فعلاً وجود خارجی ندارد.

اسپیس‌ایکس ادعا می‌کند تا پایان این دهه، و شاید حتی از سال ۲۰۲۸، می‌تواند نخستین مرکز داده هوش مصنوعی خود را در مدار زمین مونتاژ کند. این شرکت در نهایت قصد دارد سالانه ۱۰۰ گیگاوات انرژی خورشیدی جدید برای هوش مصنوعی فراهم کند؛ رقمی معادل یک‌پنجم کل برق مصرف‌شده در ایالات متحده در سال گذشته.

البته، مثل همیشه، باید با احتیاط به چنین وعده‌ای نگاه کرد.

گوگل نیز که برنامه‌ای برای استقرار ده‌ها مرکز داده فضایی دارد، در پژوهشی که دسامبر سال گذشته منتشر کرد، مدعی شد با کاهش هزینه‌های پرتاب، مراکز داده فضایی ممکن است طی یک دهه آینده از نظر اقتصادی با مراکز داده زمینی رقابت‌پذیر شوند.

کارشناسانی که با آن‌ها گفت‌وگو کردم می‌گویند مسئله دیگر این نیست که آیا ساخت مراکز داده فضایی از نظر فنی ممکن است یا نه؛ بلکه پرسش اصلی این است که چه زمانی آماده پرتاب خواهند شد و مهم‌تر از آن، آیا استفاده از آن‌ها برای تأمین توان پردازشی هوش مصنوعی، در آینده نزدیک از نظر مالی توجیه دارد یا خیر.

طبق تحلیل اندرو مک‌کالیپ، مهندس هوافضا، ساخت یک مرکز داده یک‌گیگاواتی در فضا در حال حاضر حدود ۵۱.۵ میلیارد دلار هزینه دارد؛ درحالی‌که ساخت نمونه‌ای مشابه روی زمین حدود ۱۶ میلیارد دلار تمام می‌شود.

جیسون اسپایوتیس، یکی از مهندسان برجسته سامانه‌های فضایی که اکنون مدیریت یک استارتاپ فعال در حوزه مراکز داده مداری را بر عهده دارد، می‌گوید:

«این طرح‌ها قوانین فیزیک را نقض نمی‌کنند. بله، چالش‌های مهندسی زیادی وجود دارد، اما با زمان و پول کافی، همه آن‌ها حل‌شدنی هستند. بخش مبهم ماجرا اقتصاد آن است؛ اینکه آیا از نظر اقتصادی واقعاً می‌صرفد یا نه.»

بااین‌حال، حتی اگر این طرح عجیب‌وغریب عملی شود، ممکن است برای ما که روی زمین زندگی می‌کنیم، تغییر چندانی ایجاد نکند. قبض‌های انرژی همچنان بالا خواهند بود؛ حتی اگر مراکز داده دیگر عامل افزایش آن‌ها نباشند. زیرساخت‌های زمینی مانند مسکن مقرون‌به‌صرفه و حمل‌ونقل عمومی نیز احتمالاً همچنان به‌سختی ساخته خواهند شد؛ شاید حتی سخت‌تر از گذشته، چون منابع حیاتی و درآمدهای مالیاتی دست‌نخورده، به‌معنای واقعی کلمه به فضا پرتاب خواهند شد.

اگر غول‌های فناوری موفق شوند، این کار مشکلات زمین را حل نمی‌کند؛ بلکه فقط یک‌بار دیگر نشان می‌دهد آن‌ها چگونه از نیروهای گرانشی‌ای که بقیه ما را روی زمین نگه داشته‌اند، معاف هستند.

مراکز داده فضایی؛ توضیح ساده

پدرم بیشتر دوران کاری‌اش را در صنعت ماهواره گذراند. گاهی اجازه می‌داد وارد مرکز داده کوچکی شوم که در دفترش قرار داشت؛ اتاقی که در خاطرم تقریباً هم‌اندازه آزمایشگاه کامپیوتر مدرسه بود. در آن اتاق، ردیف‌به‌ردیف سرورهایی قرار داشت که اجازه لمسشان را نداشتم و با صدایی خنک و مکانیکی، صفرها و یک‌ها را پردازش می‌کردند.

مراکز داده هوش مصنوعی هم تقریباً همین کار را انجام می‌دهند، اما در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر. این مراکز به زمین بسیار بیشتری برای ساخت‌وساز، انرژی بسیار بالاتر و سامانه‌های خنک‌کننده بسیار پیچیده‌تر نیاز دارند.

انتقال مرکز داده دفتر پدرم به مدار زمین، کاری فوق‌العاده دشوار بود؛ اما فرستادن یکی از مراکزی که مدل‌های زبانی بزرگ امروزی را اجرا می‌کنند، پروژه‌ای بسیار عظیم‌تر و جاه‌طلبانه‌تر خواهد بود. بااین‌حال، مزایای آن ــ یعنی «فضای ارزان و انرژی فراوان»، به تعبیر پدرم ــ وسوسه‌انگیزتر هستند.

موشک استارشیپ اسپیس‌ایکس در حال پرتاب از پایگاه فضایی این شرکت در تگزاس، ۲۶ اوت ۲۰۲۵

مرکز داده مداری لازم نیست برای دسترسی به منابع آبی ارزشمند رودخانه کلرادو با مقام منتخب محلی مانند نیکی لی مذاکره کند. اما در عوض، باید رادیاتورهایی برای دفع گرما نصب کند که اندازه آن‌ها احتمالاً از یک زمین فوتبال بزرگ‌تر خواهد بود.

نمی‌توان چنین سازه عظیمی را یک‌جا به مدار پرتاب کرد. بنابراین یک مرکز داده ابری در مقیاس بزرگ، که احتمالاً ابعادی نزدیک به ایستگاه فضایی بین‌المللی خواهد داشت، باید قطعه‌قطعه و احتمالاً به کمک ربات‌ها در فضا مونتاژ شود.

از سوی دیگر، خورشید که منبعی بی‌پایان از انرژی برای پردازش درخواست‌های شما در ChatGPT فراهم می‌کند، دائماً تابش‌های شدیدی نیز به مدارهای حساس الکترونیکی وارد خواهد کرد. اگر چیزی خراب شود، نمی‌توان یک تکنسین را به‌سادگی برای تعمیر آن به فضا فرستاد.

بسیاری از کارشناسان همچنین نگران‌اند که زباله‌های فضایی ــ که مراکز داده فرازمینی ناگزیر به تولید آن‌ها کمک خواهند کرد ــ در مدار پایین زمین مانند خودروهای سپر‌بازی با یکدیگر برخورد کنند و زیرساخت‌های مداری فعلی، مانند ماهوارهِوِن بیلن‌های هواشناسی، را از کار بیندازند.

سِوِن بیلن، استاد مهندسی هوافضا در دانشگاه ایالِوِن بیلن، استاد مهندسی هوافضا در دانشگاه ایالضا فرسوده می‌شود. او مانند اسپایوتیس معتقد است نخستین مراکز داده مداری احتمالاً برای پردازش داده‌های فضایی به کار خواهند رفت؛ برای مثال داده‌های ماهواره‌های تصویربرداری یا ماهواره‌های هواشناسی، نه تماشای ویدئوهای گربه‌ها یا تولید برنامه‌های تلویزیونی واقعیت‌نمای بی‌کیفیت با هوش مصنوعی.

بااین‌حال، حتی اگر هوش مصنوعی مناسب‌ترین گزینه برای انتقال توان پردازشی به فضا نباشد، بدون شک سرمایه بیشتری نسبت به دیگر حوزه‌ها در اختیار دارد. همین موضوع باعث شده سرمایه‌گذاران و شرکت‌هایی مانند اسپیس‌ایکس و گوگل ظاهراً حاضر باشند هزینه‌های اولیه چنین پروژه‌ای را بپردازند.

با توجه به دشوارتر شدن ساخت مراکز داده روی زمین، دست‌کم در ایالات متحده، این احتمال وجود دارد که فضا سریع‌تر از آنچه تصور می‌کنیم به گزینه‌ای ارزان‌تر یا دست‌کم راحت‌تر تبدیل شود.

کریشنا مورالیدهاران، مدیر مرکز تولید تراشه در دانشگاه آریزونا، می‌گوید:

«به شکلی یا شکل دیگر، طی پنج سال آینده قطعاً شاهد مراکز داده‌ای در مدار زمین خواهیم بود.»

بااین‌حال، به گفته او، هنوز مشخص نیست این مراکز فقط چند نمونه اولیه و بسیار گران‌قیمت خواهند بود یا سرآغاز موجی بزرگ‌تر برای انتقال پردازش‌های رایانشی به فضا.

او می‌افزاید:

«فقط گذر زمان مشخص می‌کند که آیا این طرح مدل کسب‌وکار قابل‌قبولی خواهد داشت یا نه.»

آیا می‌توان مشکل مراکز داده را به فضا منتقل کرد؟

پس، در نهایت، داشتن یک مرکز داده در فضا بهتر است یا در حیاط خانه؟

دیوید رید، عضو مجلس نمایندگان ایالت ویرجینیا که نماینده شهرستان لادون است ــ منطقه‌ای که بیش از هر نقطه دیگری در جهان مرکز داده دارد ــ می‌گوید این پرسش بارها در نشست‌های عمومی او مطرح شده است.

رید یکی از معدود سیاستمدارانی است که از مراکز داده زمینی دفاع می‌کند؛ البته رئیس‌جمهور را کنار بگذاریم. او مراکز داده را «دستگاه چاپ پول» برای مدارس و زیرساخت‌های محلی می‌داند. رید که چند دهه در بخش‌های دفاعی و فناوری کار کرده، تردید دارد که محاسبات اقتصادی مراکز داده مداری هیچ‌وقت منطقی باشد.

او می‌گوید:

«به باور من، این طرح، اگر بخواهم با ملایمت بیان کنم، نوعی خیال‌پردازی بی‌اساس است و توجه مردم را از این واقعیت منحرف می‌کند که مقام‌های محلی روی زمین هنوز باید تصمیم‌های بهتری درباره کاربری زمین و منطقه‌بندی شهری بگیرند.»

اگر سرانجام بخش بزرگی از صنعت هوش مصنوعی با انرژی فضایی تأمین شود، طبق ادعای اسپیس‌ایکس، به میلیون‌ها ماهواره عظیم نیاز خواهد داشت. این در حالی است که اکنون کمتر از ۲۰ هزار ماهواره در مدار زمین قرار دارند.

البته همان‌طور که ایلان ماسک گفته است، «فضا واقعاً بزرگ است». اما حتی یک میلیون ماهواره نیز آسمان شب را به‌طور عمیق و احتمالاً برگشت‌ناپذیر تغییر خواهد داد؛ به‌گونه‌ای که تعداد مراکز داده در مدار از ستاره‌های قابل‌رؤیت بیشتر شود.

جان بارنتاین، اخترشناس و فعال محیط‌زیست در حوزه حفاظت از آسمان شب، می‌گوید:

«آیا بشریت متوجه خواهد شد که تعداد ستاره‌های آسمان کمتر شده است؟ در حال حاضر، به‌دلیل آلودگی نوری در بسیاری از شهرها، شاید چندان متوجه نشویم. اما اگر این ستاره‌ها با ستاره‌های مصنوعی در آسمان جایگزین شوند، آیا آن زمان مردم خواهند گفت: صبر کنید؛ ما چنین چیزی نمی‌خواهیم. ما مزایای این فناوری را می‌خواهیم، اما نه پیامدهایش را؟»

این همان تناقضی است که در قلب ساخت مراکز داده روی زمین نیز وجود دارد. این مراکز تا حدی ملموس‌ترین نمادِ ناتوانی ما در اثرگذاری بر مسیر یک فناوری تحول‌آفرین هستند؛ فناوری‌ای که افراد کمی به آن اعتماد دارند و تعداد بسیار کمتری خواهانش بوده‌اند.

مخالفت با یک مرکز داده عظیم در نزدیکی محل زندگی، یک موضوع است؛ اما شاید دیدن نشانه‌های حاکمان دیجیتال درخشان در آسمانرینی کاملاً متفاوت باشد.

آیا شهری مانند توسان ــ یکی از زیباترین نقاط جهان برای رصد ستارگان ــ ترجیح می‌دهد یک پروژه زمینی مانند «بلو» در نزدیکی خود داشته باشد یا آسمانی پرستاره که با سرورهای چشمک‌زن مخدوش شده است؟