گذر زمان | نگاهی به میدان شهدا تهران ۴۰ سال پیش؛ میدانی که قبلا ژاله نام داشت

به گزارش هفت صبح، میدان شهدا امروز یکی از میدان های شناخته شده شرق تهران است؛ جایی که خیابان های مهمی به یکدیگر می رسند و روزانه رفت و آمد زیادی در آن جریان دارد. اما اگر حدود 40 سال به عقب برگردیم، چهره این میدان و اطراف آن بسیار متفاوت بود. نه از شلوغی و ترافیک امروز خبری بود و نه سیمای شهری آن شباهتی به تهران امروزی داشت.

این میدان در گذشته «میدان ژاله» نام داشت و نامش با یکی از مهم ترین وقایع تاریخ معاصر تهران گره خورده است. اما داستان این میدان حتی پیش از ساخته شدن میدان ژاله آغاز شده؛ زمانی که دروازه دوشان تپه در حاشیه تهران قدیم قرار داشت.

از دوشان تپه تا میدان شهدا؛ داستان یک نقطه قدیمی تهران

برای شناخت گذشته میدان شهدا باید کمی بیشتر به عقب برگردیم؛ به روزهایی که تهران هنوز شهری بسیار کوچک تر از امروز بود و اطراف آن را روستاها، باغ ها و زمین های وسیع فرا گرفته بود.

یکی از این مناطق «دوشان تپه» بود؛ منطقه ای که به دلیل وجود خرگوش های فراوان، به این نام شهرت پیدا کرده بود. این محدوده به دلیل طبیعت و وجود جانوران مختلف، مورد توجه شاهان قاجار قرار داشت و از مناطق مناسب برای شکار به شمار می رفت.

دروازه ای در مسیر شرق تهران

با گسترش تهران در دوره قاجار، دروازه های مختلفی برای شهر ساخته شد که یکی از آنها «دروازه دوشان تپه» بود. این دروازه در محدوده ای قرار داشت که بعدها میدان ژاله و در نهایت میدان شهدا در آن شکل گرفت.

در واقع، جایی که امروز مردم آن را به عنوان میدان شهدا می شناسند، در گذشته بخشی از مسیر ورودی و خروجی شرقی تهران محسوب می شد.

اطراف میدان فقط یک مسیر شهری نبود

دوشان تپه در دوره قاجار فقط یک روستا یا مسیر ارتباطی ساده نبود. علاقه شاهان قاجار به شکار باعث شده بود بناها و مجموعه هایی نیز در اطراف این محدوده شکل بگیرد.

کاخ فرح آباد

یکی از بناهای مهم این منطقه، عمارت فرح آباد بود که برای اقامت شاه و همراهانش در زمان حضور در دوشان تپه ساخته شد. این منطقه به دلیل فاصله نسبتا کم از تهران و شرایط مناسب برای شکار، مورد توجه دربار قرار داشت.

باغ وحش قدیمی تهران

در نزدیکی این محدوده باغ وحشی نیز ایجاد شده بود که حیوانات مختلفی در آن نگهداری می شدند. از شیر و ببر گرفته تا یوز، پلنگ و خرس، بخشی از حیوانات این مجموعه را تشکیل می دادند.

امروز دیگر اثری از آن باغ وحش قدیمی باقی نمانده، اما وجود چنین مجموعه هایی نشان می دهد که محدوده دوشان تپه در تهران قدیم چه جایگاه متفاوتی داشته است.

از دروازه دوشان تپه تا میدان ژاله

با تغییر چهره تهران و گسترش شهر، ساختار قدیمی آن نیز به تدریج تغییر کرد. دروازه دوشان تپه در دوره پهلوی اول از میان رفت و محدوده اطراف آن بیشتر در بافت شهری تهران قرار گرفت.

در همین محدوده و در دوره پهلوی دوم، میدانی شکل گرفت که «ژاله» نام داشت.

نام ژاله سال ها برای این میدان استفاده می شد و مردم تهران آن را با همین نام می شناختند. اما اتفاقی که در سال 1357 در این میدان رخ داد، سرنوشت نام و جایگاه آن را برای همیشه تغییر داد.

میدان ژاله و روزی که تاریخ تغییر کرد

صبح 17 شهریور 1357، میدان ژاله به یکی از مهم ترین نقاط حوادث سیاسی آن روز تبدیل شد. پس از اعلام حکومت نظامی، تجمع مردم در این محدوده با برخورد نیروهای حکومت پهلوی مواجه شد.

این روز بعدها به «جمعه سیاه» معروف شد و میدان ژاله نیز به دلیل همین حادثه، جایگاه ویژه ای در تاریخ انقلاب اسلامی پیدا کرد.

چرا نام میدان تغییر کرد؟

پس از انقلاب 1357، نام میدان ژاله به «میدان شهدا» تغییر پیدا کرد. به این ترتیب، نام قدیمی میدان که سال ها بخشی از نشانی های شهری تهران بود، جای خود را به نامی داد که یادآور جان باختگان حادثه 17 شهریور بود.

از آن زمان، این میدان با نام شهدا شناخته می شود.

میدان شهدا امروز

میدان شهدا امروز یکی از نقاط مهم ارتباطی شرق تهران است و خیابان ها و مسیرهای مهمی از طریق آن به یکدیگر متصل می شوند. مسیرهای منتهی به میدان امام حسین، میدان خراسان، بهارستان و خیابان پیروزی باعث شده اند این محدوده همچنان یکی از نقاط پرتردد شهر باشد.

ایستگاه مترو نیز دسترسی به میدان را برای شهروندان آسان تر کرده است.

با وجود تغییرات گسترده شهری، نام میدان شهدا همچنان یادآور گذشته ای است که در چند مرحله تاریخی شکل گرفته است؛ گذشته ای که از دوشان تپه و دروازه قدیمی تهران آغاز می شود، به میدان ژاله می رسد و در نهایت به میدان شهدای امروز ختم می شود.