نیمی از جمعیت کشور سال ۱۴۵۰ پیر میشود
جمعیت سالمند ایران با سرعتی بیسابقه افزایش مییابد و زیرساختهای حمایتی کشور آمادگی کافی ندارند
هفت صبح | نگرانیها درباره سرعت پیر شدن جمعیت ایران روزبهروز جدیتر میشود. براساس سناریوهای بدبینانه و مشروط، در صورت تداوم نرخ باروری پایین فعلی، ممکن است سهم سالمندان تا سال ۱۴۵۰ از ۵۰ درصد کل جمعیت کشور عبور کند؛ یعنی زمانی که نیمی از ایرانیان را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل میدهند. چنین رقمی فقط یک عدد آماری نیست، بلکه هشداری درباره ساختار اقتصاد، خانواده و رفاه اجتماعی کشوری است که فرصت طلایی خود را برای مواجهه با این بحران از دست داده است.
برای درک بهتر این وضعیت، باید به آمارهای رسمی نگاه کرد. طبق استانداردهای جهانی، وقتی سهم جمعیت بالای ۶۰ سال در کشوری به ۷ درصد برسد، آن کشور وارد مرحله سالمندی میشود؛ سهم ۱۴ تا ۲۱ درصدی نشاندهنده جامعه سالمند، سهم ۲۱ تا ۲۷ درصدی بیانگر جامعه سالخورده و سهم بیش از ۲۷ درصد نشاندهنده جامعه بهشدت سالخورده است. سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، اعلام کرده است که در حال حاضر حدود ۱۳ درصد جمعیت ایران، معادل بیش از ۱۰.۵ میلیون نفر، بالای ۶۰ سال سن دارند.
ایران در میان پنج کشور با سریعترین رشد جمعیت سالمند
حسینی با اشاره به اینکه ایران در میان پنج کشور جهان با سریعترین روند رشد جمعیت سالمند قرار دارد، میگوید کشور در مراحل پایانی ورود به دوره سالمندی است، اما سرعت بالای این تحول، در صورت نبود برنامهریزی مناسب، مخاطرات جدی به همراه دارد و پیشبینی میشود تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۱ تا ۳۲ درصد جمعیت کشور سالمند شوند. این سرعت غیرعادی است؛ کشورهای اروپایی برای رسیدن به چنین سهمی چند دهه فرصت داشتند و زیرساختهای خود را تدریجی ساختند، اما ایران تنها چند سال وقت دارد و همین فشردگی زمانی، مدیریت بحران را بهمراتب دشوارتر میکند.
رئیس سازمان بهزیستی برای تشریح این سرعت به تغییرات آمار موالید و سالمندان اشاره کرده و میافزاید از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، تعداد موالید کشور ۳۵ درصد کاهش یافته و از یک میلیون و ۳۸۲ هزار تولد در سال ۹۰ به ۸۹۲ هزار تولد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در مقابل، جمعیت سالمند در همین بازه زمانی ۵۴ درصد افزایش یافته و سهم افراد بالای ۶۰ سال از ۸.۲ درصد به نزدیک ۱۳ درصد رسیده است. یعنی در فاصلهای کمتر از یک نسل و نیم، ایران هم در ورودی جمعیتش با کاهش شدید روبهرو شد و هم در بخش خروجی، جمعیت بیشتری به سن پیری رسید.
از سال ۱۴۱۵؛ پیشی گرفتن سالمندان از کودکان
حسینی به تحولات ساختاری آینده اشاره میکند و میگوید در حال حاضر حدود ۱۶ درصد جمعیت ایران را افراد زیر ۱۵ سال تشکیل میدهند که پیشبینی میشود این سهم تا سال ۱۴۲۹ به ۱۵.۸ درصد کاهش یابد. در مقابل، سهم سالمندان که در سال ۱۳۸۴ حدود ۷.۳ درصد بوده، تا سال ۱۴۲۹ به ۳۰.۴ درصد خواهد رسید؛ به این ترتیب سهم جمعیت سالمند طی ۴۵ سال حدود ۳۱۶ درصد افزایش پیدا میکند و در آن سال از هر سه ایرانی، تقریباً یک نفر سالمند خواهد بود.
بر اساس این آمارها، از سال ۱۴۱۵ به بعد تعداد سالمندان از کودکان پیشی میگیرد و از سال ۱۴۲۲ به بعد نیز تعداد سالمندان از جوانان بیشتر میشود. این روند به معنای بسته شدن پنجره جمعیتی ایران است، در حالی که کشورهایی مانند پاکستان و افغانستان همچنان از جمعیت جوان قابلتوجهی برخوردار خواهند بود.
رئیس سازمان بهزیستی با اشاره به وضعیت زندگی این گروه هشدار میدهد که هماکنون ۶۰ درصد سالمندان کشور با بیماریهای مزمن روبهرو هستند، ۷۰ درصد آنها با افت درآمدی، ۴۵ درصد با آسیب دارایی و سرمایهای و ۹ درصد دارای یک بیماری خاص هستند. علاوه بر این، ۶۰ درصد افراد سالمند از هیچ مستمری بیمهای برخوردار نیستند؛ یعنی بیش از شش میلیون نفر هیچ منبع درآمد ثابتی ندارند و معیشتشان یا به خانواده وابسته است یا به کمکهای موردی. این آمار نشان میدهد بحران سالمندی در ایران پیش از آنکه در آینده رخ دهد، همین حالا در خانهها و سفرههای مردم جریان دارد.
پنجره جمعیتی که بسته شد
در همین زمینه، حسامالدین علامه، پژوهشگر حوزه سالمندی و رئیس اسبق دبیرخانه شورای ملی سالمندان، با اشاره به اینکه سهم سالمندان در ابتدای انقلاب اسلامی حدود ۵ درصد بود، میافزاید ورود متولدین دهههای ۵۰ و ۶۰ به سنین میانسالی و سالمندی، در کنار کاهش شدید نرخ باروری به حدود یک فرزند، نسبت سالمندان به کل جمعیت را بهشدت بالا برده است.
علامه تصریح میکند که ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور آمادگی مواجهه با این تحول را ندارد؛ چرا که ایران فرصت مناسبی برای بهرهبرداری از پنجره جمعیتی داشت، اما نتوانست از آن برای توسعه اقتصادی و تقویت زیرساختهای حمایتی آینده استفاده کند. پنجره جمعیتی ایران در سال ۱۳۹۱ به اوج خود رسید؛ مقطعی که بیشترین فاصله میان جمعیت مولد و غیرمولد وجود داشت و بالاترین ظرفیت نیروی کار در اختیار کشور بود، اما به دلیل اعمال تحریمهای شدید، سیاستگذاران نتوانستند از آن برای رشد اقتصادی و سرمایهگذاری در صندوقهای بازنشستگی بهره بگیرند و کشور پیش از ثروتمند شدن، با پیر شدن جمعیت مواجه شد.
کاهش استقلال سالمندان و فقر معیشتی
این پژوهشگر تأکید میکند مسئله فقط افزایش تعداد سالمندان نیست، بلکه کیفیت زندگی و شرایط اجتماعی آنان نیز در حال تغییر است. کوچک شدن بعد خانوار، افزایش تجرد و طلاق، افزایش سالمندان تنهازیست و کوچک شدن طبقه متوسط، آسیبپذیری این گروه را بیشتر کرده است. به گفته او، مستمری دریافتی بخش قابل توجهی از بازنشستگان تنها حدود ۲۵ درصد سبد معیشتی و رفاهی ماهانه آنان را پوشش میدهد و خطر قرار گرفتن در خط فقر را افزایش میدهد.
همچنین سهم سالمندان دارای زندگی مستقل از حدود ۸۳ درصد در گذشته به ۷۳ درصد در سال ۱۴۰۱ کاهش یافته و سهم افراد وابسته و نیازمند کمک به ۲۷ درصد رسیده است، در حالی که سرانه تختهای مراقبتی در ایران بیش از ۲۰ برابر کمتر از کشورهای توسعهیافته است. علامه به افزایش امید به زندگی هم اشاره میکند و میگوید عمر طولانیتر، در کنار گسترش بیماریهای مزمن، نیاز به مراقبت در سالهای پایانی زندگی را بیشتر کرده است؛ در حالی که ظرفیت مراقبت در خانوادههای کوچکشده کاهش یافته است.
از خدمات محلهمحور تا شبکههای مردمی
علامه در پایان بر لزوم مشارکت اجتماعی و خدمات محلهمحور تأکید میکند و میگوید دولت باید بسترهای قانونی، سامانه جامع سالمندی و استانداردهای محیطی را فراهم کند و شهرداریها و دستگاههای مختلف نیز باید با داشتن رابطان محلی، خدمات خود را به سطح محلات گسترش دهند. در کنار این اقدامات، شبکههای مردمی نیز باید مورد اعتماد و حمایت قرار گیرند تا بتوانند نیازهای سالمندان آسیبپذیر را شناسایی و بهصورت هدفمند برای رفع آنها اقدام کنند.
او تأکید میکند مقابله با این مسئله الزاماً به معنای انتظار برای بودجههای کلان نیست و میتوان با شناسایی ظرفیتهای هر محله، استفاده از توان بازنشستگان ۵۰ تا ۷۵ سال، ارائه خدمات داوطلبانه و توانمندسازی مراقبان غیررسمی، بخشی از این نیازها را پاسخ داد. ادامه مسیر کنونی بدون آمادگی، کشور را با بحرانی جدی مواجه خواهد کرد؛ بحرانی که اگر امروز برای آن فکر نشود، فردا تنها با افزایش بودجه هم قابل مدیریت نخواهد بود.