اجازه بدهید کودکتان خیالپردازی کند
پرورش خلاقیت کودکان با بازی آزاد، پذیرش اشتباه، قصهگویی، فعالیتهای هنری و کاهش وابستگی به صفحهنمایش امکانپذیر است
هفت صبح | خلاقیت چیزی نیست که فقط گروهی از بچهها از آن برخوردار باشند و بقیه از آن بی بهره باشند. در واقع همه کودکان ظرفیت این را دارند که خلاق باشند، اما اینکه این استعداد چقدر رشد کند، کاملاً به محیطی بستگی دارد که بچه در آن بزرگ میشود. به قول دکتر مهرناز کردفلاحت،روانشناس، هر چقدر کودک فرصت بیشتری برای بازی کردن، سوال پرسیدن، تجربه کردن و حتی اشتباه کردن داشته باشد، احتمال اینکه خلاقیتش شکوفا شود نیز بیشتر است. خلاقیت در محیطی رشد میکند که کودک در آن احساس امنیت کند و فرصت داشته باشد تا فکر کند، چیزهای جدید را تجربه کند و دنیا را کشف کند.
قدرت بازی آزاد و ابزارهای ساده
یکی از مهمترین کارهایی که والدین میتوانند برای تقویت این ویژگی انجام دهند، این است که به کودک فرصت بازی آزاد بدهند. لازم نیست همیشه برای بازی او برنامهریزی کنند یا اینکه دقیقاً مشخص کنند چه کاری انجام دهد. گاهی اوقات چیزهای خیلی ساده مثل یک جعبه مقوایی، چند تکه لگو یا کمی خمیربازی، خلاقیت کودک را خیلی بیشتر از اسباببازیهای پیچیده و گرانقیمت تقویت میکند.
دلیلش هم این است که در بازیهای ساده، کودک خودش باید تصمیم بگیرد چه چیزی بسازد و چطور پیش برود. به گفته کارشناسان در این مسیر، بهتر است والدین به جای اینکه سریع پاسخ آماده بدهند، از کودک سوال بپرسند. مثلاً بپرسند «به نظرت چه راه دیگری هست؟» یا «اگر جور دیگری امتحان کنیم چه میشود؟». این مدل سوالات باعث میشود ذهن کودک به سمت ایدهپردازی و پیدا کردن راهکارهای مختلف برود.
پذیرش اشتباه به عنوان بخشی از یادگیری
نکته مهم دیگر این است که اشتباه کردن را باید بخشی طبیعی از یادگیری بدانیم. خیلی از ایدههای خلاقانه بعد از اینکه آدم چند بار امتحان میکند و شکست میخورد، شکل میگیرند. اگر کودک بترسد که اشتباه کند به مرور زمان جرات این را ندارد که تجربه کند یا متفاوت فکر کند. بنابراین باید کنجکاوی کودک را جدی گرفت.
به باور کردفلاحت، وقتی بچه سوال میپرسد یا ایدهای عجیب و متفاوت مطرح میکند، نباید سریع نظرش را رد کرد یا پاسخ داد، بلکه باید او را تشویق کرد که به فکر کردن ادامه دهد. در واقع وظیفه والدین این نیست که همیشه پاسخ درست را به کودک یاد بدهند، بلکه باید فضایی بسازند که کودک در آن با خیال راحت سوال بپرسد، تجربه کند، اشتباه کند و از کشف کردن لذت ببرد.
هنر تحسین درست
در مورد تشویق و تحسین، کردفلاحت معتقد است که نوع تشویق خیلی اهمیت دارد. از نظر روانشناسی، بهترین نوع تشویق «تحسین فرایندمحور» است و نه «تحسین نتیجهمحور». تحسین نتیجهمحور یعنی تمرکز روی نتیجه نهایی؛ مثلاً اینکه بگوییم «چه نقاشی قشنگی کشیدی» یا «تو خیلی باهوشی و نابغهای». این مدل تحسین ممکن است باعث شود کودک فکر کند ارزش او فقط در کامل بودن و نتیجه بینقص است و به همین دلیل کمتر ریسک میکند و از امتحان کردن ایدههای جدید میترسد چون نگران شکست است.
در مقابل، تحسین فرایندمحور یعنی توجه به تلاش کودک، راه فکر کردن او و کنجکاویاش. مثلاً به جای تعریف از زیبایی اثر، بگوییم «دوست دارم بدانم چطور به این ایده رسیدی؟» یا «جالب بود که این رنگها را کنار هم انتخاب کردی». این نوع تشویق به کودک یاد میدهد که فکر کردن و آزمون و خطا به خودی خود ارزشمند است.
بازیهای موثر و تقویت تخیل
از منظری دیگر در مورد بازیهای موثر، کارشناسان معتقدند ویژگی اصلی این بازیها باید «آزادی» باشد. هر فعالیتی که به کودک اجازه دهد خودش تصمیم بگیرد و چیزی خلق کند، به رشد خلاقیت کمک میکند. بازیهای ساختنی مثل لگو، مکعبهای چوبی، خمیربازی یا ساختن وسایل با جعبههای مقوایی و وسایل دورریختنی عالی هستند چون الگوی از پیش تعیینشدهای ندارند و کودک باید با تخیل خودش چیزی بسازد.
در این میان البته بازیهای نمایشی هم خیلی مهم هستند. وقتی کودک نقش پزشک، معلم، آشپز یا فروشنده را بازی میکند یا برای عروسکهایش داستان میسازد، در واقع دارد تخیل، حل مسئله و مهارتهای اجتماعیاش را تمرین میکند. قصهگویی هم یکی از سادهترین و موثرترین راههاست. مثلاً میتوان داستانی را نیمهکاره رها کرد و از کودک خواست پایان آن را تعریف کند یا بپرسیم «اگر حیوانها میتوانستند حرف بزنند چه میشد؟». این سوالات باز، ذهن کودک را به سمت تفکر خلاق میبرد.
نقاشی آزاد و فعالیتهای هنری
از سویی فعالیتهای هنری مثل نقاشی آزاد، کاردستی، موسیقی و حتی بازی در طبیعت هم فرصتهای خیلی خوبی هستند. نکته این است که در این کارها نباید کودک را مجبور کرد که همه چیز را شبیه یک الگو انجام دهد. گاهی یک نقاشی که از نظر بزرگترها نامنظم است، در واقع حاصل تخیل ارزشمند کودک است. در کنار اینها، نحوه برخورد والدین هم مهم است.
بهتر است کمتر در بازی کودک دخالت کنند و اجازه بدهند خودش راه حل را پیدا کند. همچنین خوب است کودک در طول روز زمانی برای بازی آزاد و بدون برنامه داشته باشد، چون خیلی از ایدههای خلاقانه در همین لحظات به ظاهر ساده و بیبرنامه شکل میگیرند. خلاقیت با اسباببازیهای گرانقیمت به وجود نمیآید، بلکه وقتی رشد میکند که کودک با سادهترین وسایل، بزرگترین ایدهها را در ذهنش بسازد.
چالش تبلت و موبایل و محتوای آماده
در دنیای کنونی بسیاری از والدین معتقدند که تبلیت و گوشیها نقش مهمی در رشد خلاقیت بچههایشان دارد. در این مورد کردفلاحت میگوید که استفاده بیش از حد از اینها میتواند به طور غیرمستقیم روی خلاقیت اثر منفی بگذارد. البته چالش اصلی خود فناوری نیست، بلکه مدت زمان استفاده و نوع آن است که اهمیت دارد. خلاقیت زمانی رشد میکند که کودک فرصت بازی آزاد و خیالپردازی داشته باشد.
اگر بیشتر زمان او صرف صفحهنمایش شود، فرصت کمتری برای این کارها باقی میماند. در واقع یکی از دلایلی کاهش خلاقیت این است که بازیهای آزاد و تخیلی جای خود را به محتواهای آماده میدهند. در بسیاری از بازیهای دیجیتال، همه چیز از قبل طراحی شده است؛ یعنی شخصیتها و حتی راه حلها مشخص هستند و کودک فقط دریافتکننده است، نه آفریننده! در حالی که در بازیهای واقعی او باید خودش داستان بسازد، نقش بازی کند و برای مسائل راه حل پیدا کند. همچنین استفاده زیاد از صفحهنمایش، تعامل کودک با والدین و همسالان را کم میکند. بخش بزرگی از خلاقیت در جریان گفتوگو، قصهگویی و بازیهای گروهی شکل میگیرد.
ارزش کسالت و حوصله سر رفتن
یک نکته جالب این است که گاهی والدین نگران میشوند کودکشان حوصلهاش سر میرود. اما از نگاه روانشناسی، کسالت همیشه چیز بدی نیست. اتفاقاً خیلی از ایدههای خلاقانه زمانی شکل میگیرند که کودک هیچ سرگرمی آمادهای در اختیار ندارد و ذهنش شروع میکند به خیالپردازی و خلق کردن. بنابراین اگر کودک از برنامههایی استفاده کند که او را به نقاشی، ساختن، داستانپردازی یا حل مسئله تشویق میکنند و این کار محدود و متناسب با سن او باشد، میتواند مفید باشد. توصیه اصلی این است که تعادل ایجاد شود. هیچ صفحهنمایشی نمیتواند جای بازی آزاد، قصهگویی، گفتوگو با خانواده، بازی با همسالان و تجربههای واقعی را بگیرد. اینها همان چیزهایی هستند که بیشترین نقش را در پرورش خلاقیت کودک دارند.
