هفت صبح| حالوهوای زمستان امسال آنطور که باید زمستانی نیست و پیشبینیها از قبل نشان میداد که زمستان گرمی را پشت سر خواهیم گذاشت. گرمایی که برای انسانها صرفاً به کاهش درجه وسایل گرمایشی ختم میشود و اثرات بسیار سوء و بلند مدتی بر محیطزیست خواهد داشت. کارشناسان میگویند نوسانات دمایی در طول فصول بر الگوی مهاجرت و زادوولد حیاتوحش اثر گذاشته و زندگیشان را مختل میکند. در این شرایط گیاهان ممکن است فعالیت زیستی خود را زودتر شروع کنند و با خطر سرمازدگی مواجه شوند. نوسانات دمایی، درختان بهویژه انواع گرمادوست را بیشتر از سایر گونهها تحتتأثیر قرار میدهد.
زمستان را در حالی پشت سر میگذاریم که جز بارشهای برفی محدود در برخی نقاط کشور، هیچ خبری از زمستان در پهنههای وسیعی از ایران نبود. بسیاری از روزهای این بهظاهر فصل سرد سال، بیشتر شبیه پاییز بود و این روزها که تازه به نیمه بهمن رسیدهایم، بوی بهار میآید. نوسانات دمایی در ایران روبهافزایش است و در پاییز امسال هم پیشبینی شده بود که زمستان گرمی را پشت سر خواهیم گذاشت. گرمای هوا در وسط فصل سرد سال اثر چندانی بر فعالیتهای انسانها ندارد و حتی مطلوب سیاستگذاران نیز هست؛ زیرا استفاده از وسایل گرمایشی و به دنبال آن مصرف سوخت را کاهش میدهد؛ اما آنچه مطلوب انسان است، مخاطرات جدی برای دیگر زیستمندان کره زمین به همراه خواهد داشت.
تغییر در تعادل اکوسیستم
مجید دریکوند، کارشناس محیطزیست در گفتوگو با هفتصبح نوسانات دمایی را عاملی برای تغییر در تعادل اکوسیستم اعلام کرده و تغییر درجهحرارت را عاملی میداند که بر زمان تولیدمثل گربهسانان اثر میگذارد؛ زیرا تداوم نسل این دسته از موجودات به درجهحرارت و سرد بودن هوا وابسته است. در شرایطی که هوا بهاندازه کافی سرد نیست، شناسنامه ژنتیکی حیوان تشخیص نمیدهد که زمان تولیدمثل است. در نتیجه ممکن است اشتباهاتی در زمانبندی جفتگیری به وجود آید و تولهها زمانی به دنیا بیایند که درجهحرارت برای زندگی آنها اصلاً مناسب نیست. به گفته او، گاوسانان در ایران شامل کل و بز، قوچ و میش و گوزنها - مثل مرال و گوزن زرد ایرانی و شوکا - از نوسانات دمایی آسیب میبینند. پرندهها، خزندگان، جوندگان و همه اینها از یک الگوی حرارتی برای تنظیم اعمال حیاتی خود و ادامه نسلشان استفاده میکنند. با نوسانات دمایی اولین اتفاق بدی که میافتد، آن است که این تقویم و الگو به هم میخورد و زمان بهدنیاآمدن تولهها، جوجهها و نسلهای بعدی پسوپیش میشود.
بروز مشکل در خواب زمستانی خرسها
این متخصص تنوع زیستی اثر دیگر نوسانات دمایی را بر رویش گیاهان اعلام میکند. با این تغییرات تولید غذا برای جانوران با مشکل مواجه میشود و چنین تغییراتی سبب خواهد شد که موجود زنده غذای مناسب و باکیفیت دریافت نکند؛ اما این فقط یکسوی ماجرای گرمشدن زمستان است؛ زیرا این تغییرات، الگوی مهاجرتهای فصلی و دائمی حیاتوحش در مناطق مختلف را هم تحتتأثیر قرار میدهد. مهاجرت حیوانات، رفتاری در جهت وفقدادن آنها با سرما و گرماست و وقتی که درجهحرارت زمستان به شکلی باشد که حیوان را گول بزند، ممکن است مهاجرت زودتر آغاز شود و حیوان در مسیر مهاجرت، دچار نوسانات آبوهوایی شود.
به گفته دریکوند، این روند بهخصوص برای پرندگان که مهارتهای خاصی در استفاده از جریانات بادی دارند، مشکل ایجاد میکند و تبعاً باید این حیوان در فصل مناسب، مهاجرت خود را انجام دهد. در جنوب ایران گاندوها بهشدت به دلیل نوسانات دمایی دچار مشکل میشوند. خرسها بهجای خواب زمستانه (رخوت زمستانه) بیدار میشوند و از پناهگاه خارج شده و شاید نتوانند غذای مناسب برای خود پیدا کنند. در نتیجه نوسانات دمایی بینهایت در تعاریف و تفاسیر مختلف، اثر سوء و نامطلوب روی زندگی حیاتوحش خواهد داشت.
۱۵ روز گرما و سیگنال تغییر فصل
یکی دو روز هوای گرم در میان زمستان چندان تأثیری بر زندگی حیوانات ندارد؛ اما دریکوند میگوید که اگر تعداد این روزها افزایش یابد و به بیش از ۱۵ روز برسد، جاندار آن را بهعنوان سیگنال تغییر فصل در نظر میگیرد و بر همین اساس مدل زندگیاش را تعریف میکند. اگر طی ۱۵ روز تا یک ماه درجهحرارت نسبت به میانگین گذشته ۱۵ تا ۲۰ درصد کمتر یا بیشتر باشد، میتواند اثرش را روی حیاتوحش بگذارد.
آغاز زودهنگام فصل رویش
تغییرات دمایی فقط حیوانات را تحتتأثیر قرار نمیدهد و گیاهان هم با این نوسانات دچار سردرگمی میشوند. کیومرث سفیدی، مدیرکل محیطزیست اردبیل و اکولوژیست دراینرابطه به هفت صبح میگوید: آغاز فصل رویش با تغییر دما شروع میشود. وقتی تغییرات دمایی رخ میدهد، گیاهانی که شرایط برای رویششان مناسب نیست، فعالیتهای حیاتی خود را زودتر از موعد آغاز میکنند و این رفتار ممکن است خطرات بعدی برای آنها داشته باشد و گیاهان را در معرض سرمازدگی قرار دهد. به گفته سفیدی، آغاز فصل رویش زودتر از موعد، زندگی جوامع جانوری همسو با گیاهان را هم تحتتأثیر قرار میدهد.
در کوهستانها و مناطق مرتفع این نوسانات دمایی ممکن است آسیبهای خیلی بیشتری به همراه داشته باشد و تغییرات دمایی اثرات خود را خیلی زودتر نشان میدهد؛ زیرا این مناطق مرز رویش هستند. وقتی گیاهی فعالیتهای رویشی خود را آغاز میکند، اگر با شوک سرمایی مواجه شود، شکوفههایش آسیب میبیند. با سرما ساختمان گل آسیب میبیند و در نتیجه چنین گیاهی بذردهی موفقی برای سال بعد ندارد. البته سفیدی توضیح میدهد که گیاهان در بلندمدت میتوانند خود را با نوسانات دمایی سازگار کرده و با شرایط منطبق شوند؛ اما در کوتاهمدت، بذردهی و رویش گیاه با اختلال مواجه میشود. در چنین شرایطی آنچه مهم است، آن است که فعالیت انسانی فشارهای وارده را تشدید نکند تا خطرات برای ادامه حیات گیاهان دوبرابر شود.
یک هفته سرما، خزان میآورد
مدیرکل محیطزیست استان اردبیل سرمای مداوم طی یک هفته را عاملی میداند که منجر به بروز خزان در درختان میشود. این تغییرات دمایی، زمینه تغییر آنزیمهای گیاه را فراهم میکند و تغییر آنزیمها، پیامی به درخت مخابره میکند که برای اجتناب از سرمای زمستان، میزان محتوای آب شیره گیاهیاش را کاهش دهد و آن را غلیظ کند. در نقطه مقابل اگر میانگین دمای روزانه، ۱۰ روز پیاپی بالای ۱۰ درجه باشد، این پیام به درخت مخابره میشود که شیره گیاهی خود را از طریق آنزیمها تغییر داده و رقیقتر کند تا برگدهی و رویش با جذب بیشتر آب از خاک آغاز شود. در چنین شرایطی یک شوک دمایی، میتواند زمینه ازدسترفتن اندامها و فعالیتهای گیاه را فراهم کند. سفیدی درباره تأثیر نوسانات دمایی بر انواع مختلف گیاهان علفی، درختی و درختچهای میگوید که این نوسانات بر روی گیاهان علفی به دلیل آنکه کمزی بوده و تعدادشان زیاد است، تأثیر چندانی ندارد؛ اما بر روی درختان و درختچهها اثر بیشتری دارد. در میان درختان هم گونههای گرمادوست بیشتر تحتتأثیر نوسانات دمایی قرار میگیرند. زمستانهای گرم شاید در ظاهر برای انسان مطلوب باشد؛ اما در لایههای پنهان طبیعت، زنگ خطری جدی برای حیاتوحش و پوشش گیاهی کشور به صدا در میآورد.
