هفت صبح| روز جهانی مقابله با بیابانزایی را در حالی گرامی میداریم که بر اساس آمارهای موجود پنج میلیارد هکتار از اراضی دنیا در معرض بیابانی شدن هستند. از دست رفتن حاصلخیزی خاک؛ امنیت غذایی جهان را با خطر مواجه کرده و ایران، با تبعات بیعملی همسایگانی که عزم جدی در کنترل کانونهای گرد و غبار کشورشان ندارند، دست و پنجه نرم میکند.
با این وجود، به گفته مدیر کل توسعه پایدار وزارت امور خارجه، مسئولان کشورمان دست از کار نکشیده و تلاش کردهاند با حضور موثر در مجامع بینالمللی در مسیر کنترل اثرات مخرب پدیده بیابانزایی حرکت کنند؛ اما تحریمها سبب شده که مسیر جذب کمکهای مالی بینالمللی با چالش جدی مواجه شود و سیاسی کاری صندوق تسهیلات جهانی و صندوق جف، پروژههای ایران را از صف دریافت منابع مالی خارج کند. رئیس سازمان منابع طبیعی هم خبر میدهد که متاسفانه یک سوم کانونهای بحران گرد و غبار کشور در مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست، بستر خشک تالابها، مسیلهای خشک و محل دپوی باطلههای معادن واقع شده که باید برای آنها تدبیری جدی اندیشیده شود.
روند توسعه بیابان در ایران آنقدر ملموس شده که دیگر حتی لازم نیست منتظر برگزاری روز جهانی مقابله با بیابانزایی باشیم تا آمارها را از زبان مسئولان بشنویم. سیطره ریزگردهای همسایه بر آسمان ایران، در تمام استانهای کشور آنقدر فراگیر شده که مردم اهمیت کنترل پدیده گرد و غبار را با گوشت و پوست خود لمس میکنند. با این وجود مراسم روز جهانی بیابانزایی که هر سال در 17 ژوئن (27 خرداد) گرامی داشته میشود، فرصتی فراهم میکند تا آنهایی که نقشی در کنترل بیابانزایی دارند، علاوه بر مرور چالشها و کاستیها، آمار و اطلاعات تکاندهنده این حوزه را هم به اطلاع عموم برساند.
یک سوم مساحت کره زمین درگیر بیابانزایی
سید محمد ساداتی نژاد مدیر کل توسعه پایدار وزارت امور خارجه یکی از مدعوین مراسم امسال بود که به بیان چالشهای بینالمللی پیش روی ایران در کنترل پدیده ریزگردها میپردازد. به گفته او، امروز بیابانزایی واقعیتی دور نبوده بلکه حقیقتی تلخ است که یک سوم مساحت جهان را درگیر کرده و زندگی چند میلیارد انسان را تحت تاثیر قرار میدهد. ساداتی نژاد خشک شدن تالابها، فرونشست زمین، خشک شدن مراتع، توفانهای گرد و غبار و تاثیر آن بر سلامت انسان، کاهش امنیت غذایی، مهاجرت روستاییان به شهرها و ... را اثرات منفی بیابانزایی بر زندگی بشر توصیف میکند که سبب شده معضل بیابانزایی و راههای مقابله با آن، به موضوعی محوری برای جامعه جهانی تبدیل شود و پرداختن به آن موضوع یکی از مهمترین کنوانسیونهای زیست محیطی سازمانهای بینالمللی باشد.
او توضیح میدهد که کنوانسیون مقابله با بیابانزایی ملل متحد به همراه کنوانسیونهای تنوع زیستی و چارچوب ملل متحد سه کنوانسیونی هستند که حاصل اجلاس ریو در سال 1999 به شمار میروند. این سه کنوانسیون کمک میکنند تا با تدوین برنامه، اقدام ملی، تبادل دانش فنی و جذب منابع مالی بینالمللی با پدیده بیابانزایی مقابله شود.
مدیر کل توسعه پایدار وزارت امور خارجه، بیابانزایی را چالش مهم زیست محیطی برای کشورهای جهان بهویژه مناطق خشک و نیمه خشک دنیا معرفی میکند و ایران به دلیل قرار گرفتن در این کمربند، تحت تاثیر این پدیده قرار دارد. به همین خاطر کشور ما برای اقدامات عملی در مقابله با بیابانزایی پیشگام بوده و با اقداماتی نظیر تثبیت چندین هزار هکتار کانون بحرانی، کنترل روانابها و ... در این مسیر گام برداشته است.
تعامل با همسایهها از رئوس فعالیت وزارت امور خارجه
ساداتی به عنوان نماینده وزارت امور خارجه، تکمیل زنجیرهها در حوزه کنترل آسیبها به محیط زیست بهویژه در زمینه پدیده گرد و غبار را نیازمند بستن چشمههای گرد و غبار در کشورهای همسایه معرفی میکند و خبر میدهد که پیگیری این مسئله از رئوس فعالیتهای وزارت امور خارجه و سازمانهای تخصصی این وزارتخانه بوده است. فعالیتهای این مجموعه نیز موجب شده برخی اقدامات در سطح سازمان ملل متحد انجام شود. این اقدامات شامل ارائه قطعنامه و تعیین روز جهانی مقابله با پدیده گرد و غبار و دهه مقابله با گرد و غبار همچنین ایجاد اتئلاف بینالمللی مقابله با گرد و غبار است. مدیر کل توسعه پایدار وزارت امور خارجه از مذاکره با کشورهای همسایه از جمله عراق و افغانستان برای تدوین پروتکل مقابله با این پدیده خبر میدهد.
چالش جذب منابع بینالمللی
ساداتینژاد با اشاره به تلاشهای این وزارتخانه در سطح بینالمللی از چالشهایی سخن میگوید که تحت تاثیر تحریمهای ظالمانه و مغایر با قوانین بینالمللی برای ایران در جذب منابع مالی ایجاد شده است. به گفته او، به دلیل تحریمها، بسیاری از کانالهای مالی مسدود شده و واریز منابع مالی و کمکهای توسعهای برای پروژههای ایران با مشکل مواجه شده است. اما این تمام ماجرا نیست.
چالش مهم دیگری که ساداتی نژاد به آن اشاره میکند؛ ملاحظات سیاسی در برخی صندوقهای تخصصی مثل صندوق تسهیلات جهانی و صندوق جف است که سبب شده، پروژههای پیشنهادی کشور ما با تبعیض و عدم تایید روبهرو شوند. از سوی دیگر اولویتبندی کمکهای جهانی به سمت تغییر اقلیم و تنوع زیستی است و مقابله با بیابانزایی کمترین سهم مالی را از کمکهای تخصصی بینالمللی دریافت میکند.
به گفته ساداتی نژاد، برخی کشورهای منشا ریزگردها، همکاری فنی و مالی لازم برای مهار کانونهای گرد و غبار در سطح فرامرزی را ارائه نمیدهند اما وزارت امور خارجه همیشه تلاش کرده است تا با اقداماتی نظیر کنشگری فعالانه در تعامل با سازمان ملل متحد و شرکت در نشستهای کاپ و کنوانسیونهای بینالمللی، از مسیر افزایش مطالبهگری و پیگیری از صندوقهای بینالمللی برای کمک به پروژههای تعریف شده و کانالهای بینالمللی از طریق کشورهای دوست؛ با این چالشها مقابله کند.
او از حضور فعال ایران در کاپ 17 کنوانسیون مقابله با بیابانزایی که در مغولستان برگزار میشود، خبر داده و میگوید که در این کاپ، موضوع مرتعداران، خشکسالی و مقابله با گرد و غبار پیگیری میشود.
110 کشور درگیر پدیده بیابانزایی
توضیحات رضا افلاطونی رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نیز در این مراسم نشان میدهد که ایران تنها کشوری نیست که از تبعات بیابانزایی رنج میبرد و پنج میلیارد هکتار از اراضی جهان در 110 کشور، با این پدیده مواجه هستند. از سوی دیگر 196 کشور دنیا که حتی برخی از آنها با پوشش جنگلی متراکماند، بیابانزایی را یک تهدید جدی قلمداد میکنند. به گفته افلاطونی، ایران سومین کشوری بوده که به کنوانسیون مقابله با بیابانزایی میپیوندد و اکنون زمان مقابله صرف با این چالش جهانی گذشته و باید به صورت هوشمند و مشارکتی، بیابانزایی را کنترل کرد.
او تغییرات جوی و کمبود آب شیرین را دو چالش جدی برای جهان توصیف میکند اما در قرن 21، بیابانزایی سومین چالشی است که بشر با آن مواجه شده است. پیشبینیها نشان میدهد که تا سال 2050، خشکسالی بر سه چهارم جهان تاثیر میگذارد و این یعنی تشدید بیابانزایی رخ میدهد که به دنبال آن شاهد کاهش تولید بیولوژیک اراضی؛ ناشی از برهم خوردن تعادل آب، خاک و پوشش گیاهی خواهیم بود.
این موضوع صرفا محدود به مناطق خشک نبوده و مناطق نیمه مرطوب دنیا را نیز در معرض خطر قرار میدهد. بیابانزایی بلایی است که به اعتقاد رئیس سازمان منابع طبیعی به جان زمین افتاده و باعث فرسایش خاک حاصلخیز، افت آب زیرزمینی، از بین رفتن حیات وحش و گسترش معضلاتی مثل بیکاری، گرسنگی، فقر و مهاجرت میشود. در جهانی که شاهد فشار بر منابع آب هستیم، هیچ کشوری به تنهایی قادر به مقابله با بحرانها نیست و همبستگی، ضرورت امروز ماست.
تلنگری به جهان
به گفته افلاطونی، بیابانزایی و عواقب آن در چند دهه اخیر در جهان به خصوص آفریقا و آسیا، تلنگری برای جهان بود تا تلاش خود را برای حل معضلی جهانی بهکار گیرند و چارهای برای آن بیاندیشند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست زیرا در حال حاضر 32 میلیون هکتار بیابان در کشور وجود دارد و 22 استان ایران از بیابانزایی و فرسایش خاک متاثر میشوند.
او با اشاره به پیشتاز بودن ایران در عرصه مقابله با بیابانزایی، به تشریح اقدامات ارزشمند در حوزه مقابله با توسعه بیابان و کنترل ماسههای روان میپردازد و وجود 1.4 میلیون هکتار جنگل دست کاشت را نتیجه اقدام کارشناسان ایرانی برای مقابله با این روند معرفی میکند. رئیس سازمان منابع طبیعی کشور، اجرای طرح کاشت یک میلیارد درخت به توصیه رهبر، راهاندازی پویش سرو ایران از آغاز جنگ تحمیلی اخیر و اجرای طرح کاشت نهال امید را اقداماتی توصیف میکند که به دنبال هم تعریف شده و در راستای اهداف مقابله با بیابانزایی هستند.
به گفته او، در حال حاضر 286 هزار هکتار از کانونهای گرد و غبار با مالچ تثبیت شدهاند و 13 هزار کیلومتر بادشکن زنده و غیره زنده در عرصههای بیابانی کشور ایجاد شده است. افلاطونی تاکید میکند که تحقق کاهش 20 درصدی کانونهای بحران فرسایش بادی برای تحقق قوانین برنامه هفتم، نیازمند همکاری تنگاتنگ دستگاههای ذیربط است. بر اساس آمارهای ارائه شده توسط او، در حال حاضر یک سوم کانونهای بحران ایران در مناطق چهارگانه محیط زیست، بستر خشک تالابها، محل دپوی باطله معادن و مسیل خشک رودخانهها واقع شده که باید برای آن تدبیری اندیشیده شود. از سوی دیگر وجود هشت کانون ریزگرد با وسعتی بالغ بر 270 میلیون هکتار در کشورهای همسایه، نیازمند همکاریهای بینالمللی برای حل مشکل گرد و غبار است.
