هفت صبح| پس از آنکه دونالد ترامپ اعلام کرد ایران و آمریکا روز سهشنبه در دوحه گفتوگو خواهند کرد، مقامهای ایرانی این خبر را تأیید نکردند. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد هیچ مذاکره فنی میان تهران و واشنگتن در قطر برنامهریزی نشده و تنها رایزنیها با مقامهای قطری ادامه خواهد داشت. پیشتر نیز مهدی فضائلی، عضو دفتر رهبر انقلاب، در گفتوگو با رسانه ملی اعلام کرده بود مذاکراتی که قرار بود روز یکشنبه برگزار شود، به دلیل اختلافات بنیادین برسر تنگه هرمز و چند موضوع دیگر از سوی هیئت ایرانی لغو شده است.
تنگه هرمز؛ مهمترین محور اختلاف
تحولات اخیر نشان میدهد هرگونه مذاکره احتمالی بیش از آنکه بر توافقهای جدید متمرکز باشد، حول نحوه اجرای تفاهمهای قبلی خواهد چرخید؛ بهویژه درباره تنگه هرمز که در جریان جنگ اخیر به مهمترین اهرم فشار ایران علیه آمریکا تبدیل شد. حملات متقابل هفته گذشته نخستین رویارویی نظامی دو طرف از زمان امضای تفاهمنامه ۱۷ ژوئن بود. این درگیریها پس از آن آغاز شد که ایران مسیر دریایی پیشنهادی و مورد حمایت آمریکا برای عبور کشتیها را غیرقابل قبول دانست. در ادامه، یک کشتی کانتینربر و یک نفتکش هدف حمله قرار گرفتند. آمریکا ایران را مسئول این حملات دانست و در پاسخ، زیرساختهایی در جزایر جنوبی ایران را بمباران کرد. ایران نیز با حمله به پایگاههای نظامی آمریکا در بحرین و کویت پاسخ داد. هر دو کشور یکدیگر را به نقض مفاد تفاهمنامه متهم کردند؛ توافقی که براساس آن ایران متعهد شده بود برای مدت ۶۰ روز، عبور امن کشتیهای تجاری میان خلیج فارس و دریای عمان را بدون دریافت عوارض تسهیل کند.
مدیریت تنگه هرمز قابل واگذاری نیست
درگیریهای اخیر بار دیگر اهمیت تنگه هرمز و حساسیت آن برای دو طرف را آشکار کرد. ایران تأکید کرده است که هیچ کشوری نباید در مدیریت این آبراه راهبردی مداخله کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اعلام کرده است ترتیبات مربوط به بازگشایی و مدیریت تنگه هرمز در صلاحیت جمهوری اسلامی ایران است و دیگر کشورها نباید در این روند دخالت کنند. وی همچنین گفته است بازگرداندن ظرفیت کامل این گذرگاه حیاتی انرژی به شرایط پیش از جنگ ایران و آمریکا، دستکم یک ماه زمان خواهد برد. در همین حال، پیشنهاد آمریکا برای ایجاد خط تماس مستقیم نظامی میان دو کشور نیز تاکنون نتیجه عملی در کاهش تنشها نداشته و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز علاقهای به ایجاد چنین کانالی نشان نداده است. ایران همچنین اعلام کرده قصد دارد برای ارائه خدمات بیمهای، زیستمحیطی و دریایی در تنگه هرمز هزینه دریافت کند؛ موضوعی که آمریکا و برخی کشورهای دیگر با آن مخالفت کردهاند اما به نظرمیرسد عمان با آن موافق است.
داراییهای بلوکهشده، مطالبه قدیمی تهران
یکی دیگر از مهمترین مطالبات ایران در هر مذاکره احتمالی، دسترسی به داراییهای بلوکهشده این کشور در خارج از کشور است؛ منابع مالی که سالهاست به دلیل تحریمهای آمریکا در دسترس تهران قرار ندارد. دولت آمریکا اعلام کرده آزادسازی این منابع به میزان پایبندی ایران به تعهدات خود بستگی خواهد داشت. در مقابل، مقامهای ایرانی تأکید دارند تجربه توافقهای گذشته نشان داده آزادسازی اسمی منابع مالی بدون امکان استفاده واقعی از آنها سودی برای ایران ندارد. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرده تهران انتظار دارد دستکم شش میلیارد دلار از منابع مالی ایران که در قطر نگهداری میشود، آزاد شود. مطابق تفاهمنامه، این داراییها باید بهطور کامل در اختیار ایران قرار گیرد و امکان استفاده از آنها برای هر مقصدی که بانک مرکزی ایران تعیین کند، فراهم باشد. همچنین آمریکا متعهد شده مجوزهای لازم برای انتقال و استفاده از این منابع را صادر کند. اگرچه ترامپ گفته است ایران از این پول برای خرید ذرت، مواد غذایی و دارو استفاده خواهد کرد، اما عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، تأکید کرده هیچ الزامی در متن توافق برای خرید کالا از آمریکا وجود ندارد.
لبنان، یکی دیگر از محورهای اصلی مذاکرات
لبنان نیز یکی از مهمترین موضوعاتی است که ایران قصد دارد در مذاکرات احتمالی مطرح کند. در نخستین بند تفاهمنامه، توقف دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان، مورد تأکید قرار گرفته بود؛ جایی که حزبالله سالهاست درگیر تقابل نظامی با اسرائیل است. با وجود کاهش نسبی حملات اسرائیل، توافق اخیر میان آمریکا، اسرائیل و دولت لبنان موجب شده حضور نظامی اسرائیل در جنوب لبنان ادامه پیدا کند.این توافق که جمعه گذشته امضا شد، اسرائیل را ملزم به خروج از جنوب لبنان یا توقف کامل عملیات نظامی نمیکند؛ موضوعی که از نگاه تهران و حزبالله با روح تفاهمنامه ایران و آمریکا در تعارض است. حزبالله این توافق را بهشدت محکوم کرده اما مقامهای دولت لبنان آن را گامی در مسیر استقرار کامل ارتش لبنان در جنوب کشور و خلع سلاح تدریجی حزبالله ارزیابی میکنند.
پرونده هستهای؛ مذاکره تنها با دریافت تضمین
براساس تفاهمهای انجامشده، برنامه موشکی ایران جزو موضوعات مذاکرات نخواهد بود. با این حال، در داخل ایران برخی جریانهای سیاسی معتقدند حتی برنامه هستهای نیز نباید بار دیگر موضوع مذاکره با قدرتهای خارجی قرار گیرد. در عین حال، مقامهای ایرانی پیشتر اعلام کردهاند تهران همچنان آمادگی دارد در چارچوب یک توافق مرحلهای و در ازای دریافت تضمینهای روشن اقتصادی، درباره برخی موضوعات هستهای گفتوگو کند. به گفته آنان، هرگونه امتیاز هستهای تنها زمانی ارائه خواهد شد که ایران از بهرهمندی واقعی و عملی از رفع تحریمها و منافع اقتصادی آن اطمینان حاصل کند.
