هفت صبح، حامد شایگان | روند ماهانه تراکنشهای شاپرک تقریبا از شهریور 1404 که 4 میلیارد و 600 میلیون تراکنش بوده حرکتی نزولی داشته و در دیماه با قطعی اینترنت به 4 میلیارد و 100 میلیون تراکنش افت کرد، یعنی حدود 500 میلیون تراکنش انجام نشده که نشان میدهد معاملات افت قابل توجهی داشته است، اما وقتی این عدد را کنار واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی قرار دهیم، تصویر بسیار جدیتری در افت کسب و کارها آشکار میشود. کاهش تراکنشها در دی ماه، همزمان با قطعی و اختلال گسترده اینترنت و مقایسه با تراکنش آذر ماه تایید میکند که حداقل 300 میلیون تراکنش اقتصاد ایران از فضای اینترنت تغذیه میکند و به نوعی امروز بیش از هر زمان دیگری به زیرساخت دیجیتال وابسته است و هر اختلال حتی کوتاه مدت میتواند جریان پول، فعالیت کسبوکارها و حتی زندگی روزمره مردم را مختل کند.
شاپرک در عمل ستونفقرات پرداخت الکترونیک کشور است، تقریباً تمام خریدهای روزمره، کارتبهکارتها، پرداختهای اینترنتی و تراکنشهای موبایلی از آن عبور میکند. بنابراین وقتی اینترنت دچار اختلال میشود، این شبکه هم بهسرعت تحت تأثیر قرار میگیرد. درگاههای پرداخت از کار میافتند، اپلیکیشنهای بانکی کند یا غیرقابل استفاده میشوند، فروشگاههای آنلاین عملاً تعطیل و پرداختهای اینترنتی یکی پس از دیگری ناموفق میمانند. بههمین دلیل افت تراکنشها در دیماه را باید نشانهای مستقیم از اختلال اینترنت دانست، نه کاهش مصرف مردم.
پیامدهای مهم در سطح اقتصاد کلان
این افت پیامدهای مهمی در سطح اقتصاد کلان دارد، نخست اینکه سرعت گردش پول کاهش پیدا کرده که اثر آن رکود در خرید و فروش، کاهش درآمد کسبوکارها، افت مالیات دریافتی دولت و کند شدن فعالیت اقتصادی در سطح ملی است. در اقتصادی که همین حالا هم با رکود و فشارهای تورمی روبهروست، چنین اختلالی یک ضربه جدی به کسب و کارهای خرد محسوب میشود.
از سوی دیگر، کسبوکارهای آنلاین بهدلیل اینکه فعالیت حضوری ندارند درآمدشان به صفر نزدیک میشود. در چنین شرایطی یک چرخه فعال میشود، یعنی آنها سفارش خرید مواد اولیه را حذف میکنند و تولیدکنندههای مواد اولیه نیز با مشکل تقاضا روبهرو میشوند، هرچند در نگاه اول بیشترین آسیب را متوجه فروشگاههای آنلاین میکند، اما چرخه آسیب خیلی گستردهتر است.
واقعیت این است که در دنیای امروز بسیاری از کسب وکارها به پرداختهای اینترنتی وابستهاند و حتی چند روز اختلال میتواند فروششان را متوقف کند، سفارشها را لغو و هزینههای عملیاتیشان را بالا ببرد. این وضعیت برای کسبوکارهایی که حاشیه سود کمی دارند به ویژه در فروش صنایع دستی و تولیدات روستایی میتواند مشکلات زیادی به وجود بیاورد، چون این گروهها اگر از نظر اقتصادی آسیب ببینند درآمد آنها کاملا قطع میشود.
افت تراکنشها علاوه بر اینکه منجر به پنجهزار میلیارد تومان خسارت روزانه به اقتصاد ایران شد تبعات دیگری نیزداشت، به طوری که اعتماد عمومی به زیرساختهای مالی را تضعیف میکند. وقتی مردم نتوانند خرید کنند، کارت بکشند یا قبوض خود را پرداخت کنند، به سمت نگهداری پول نقد سوق دهد، استفاده از ابزارهای رسمی پرداخت را کاهش دهند و هزینه مبادلات بالا میرود که برای اقتصاد دیجیتال یک عقبگرد جدی است.
تاثیر اختلال در پرداختها در زنجیره تامین
اختلال در پرداختها حتی زنجیره تامین را هم تحت فشار قرار میدهد. فروشگاهها نمیتوانند موجودی کالا را به روزرسانی کنند، ممکنه برخی فروشگاهها با کمبود کالا مواجه شده و عمدهفروشان نیز به دلیل اینکه پول دریافت نمیکنند و حملونقل کالا مختل میشود، فعلا تحویل کالا را به تعویق میاندازند، به این ترتیب، یک اختلال کوچک در اینترنت میتواند بهسرعت به یک اختلال بزرگ در جریان کالا و خدمات تبدیل شود.
در سطح خانوار نیز اثرات این افت کاملاً ملموس است. بسیاری از خانوادهها در دیماه با مشکلاتی مثل عدم امکان پرداخت با کارت، اختلال در خرید اینترنتی، مشکل در پرداخت قبوض و شارژ کیف پولها مواجه شدند. این اختلالها مستقیماً در خرید و فروش و معاملات آنها تاثیر داشت. از طرف دیگر، وقتی پرداخت آنلاین مختل میشود، مردم مجبور به خرید حضوری میشوند، هزینه رفتوآمد بالا میرود، ترافیک بیشتر و زمان بیشتری صرف خرید میشود و برخی خدمات که فقط آنلاین ارائه میشوند عملاً غیرقابل استفاده میشوند، این یعنی فشار مالی و زمانی بیشتر بر خانوادهها افزایش مییابد.
۲.۲۰۰ میلیارد تومان خسارت به کسب و کارهای شبکههای اجتماعی
در نبود آمار رسمی و شفاف، آنچه از گزارشهای اتحادیه کسبوکارهای مجازی و دادههای تجارت الکترونیک به دست میآید، نشان میدهد میان ۳۰ تا ۴۵ درصد از خسارت ۵ هزار میلیارد تومانی قطعی اینترنت، یعنی حدود ۱.۵۰۰ تا ۲.۲۰۰ میلیارد تومان، مستقیماً به توقف خرید و فروش در شبکههای اجتماعی مربوط میشود. این رقم نشان میدهد که بخش بزرگی از اقتصاد خرد ایران عملاً روی شانههای پلتفرمهایی مثل اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و... بنا شده که با کوچکترین اختلال، جریان درآمد میلیونها نفر را متوقف میکنند.
دلیل این سهم بالا کاملاً روشن است، شبکههای اجتماعی در ایران به بزرگترین بازار غیررسمی و نیمهرسمی تجارت خرد تبدیل شدهاند. بیش از ۹ میلیون نفر بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از این فضا کسب درآمد میکنند و بخش عمده تراکنشهای روزانه آنها از طریق لینکهای پرداخت، کارتبهکارت، درگاههای واسط و پیامرسانها انجام میشود. از این رو وقتی اینترنت قطع میشود، این جریان نه کند، بلکه کاملاً متوقف میشود. بسیاری از این کسبوکارها فروشگاه فیزیکی ندارند، سرمایه انباشته ندارند و حاشیه سودشان آنقدر کم است که حتی چند روز اختلال میتواند آنها را به مرز تعطیلی برساند.
اقتصاد خرد ایران دیجیتالیتر از اقتصاد کلان است. کسبوکارهای کوچک، خانگی و فردمحور تقریباً تمام فروش خود را از طریق شبکههای اجتماعی انجام میدهند. فروش این حوزه شاید کوچک باشد، اما تعداد این فروشها بسیار زیاد است و وقتی این حجم متوقف میشود، خسارت تجمیعی بهسرعت به هزاران میلیارد تومان میرسد. از سوی دیگر، قطع اینترنت فقط فروش را نمیخواباند، بلکه باعث میشود کسبوکارها از چرخه دیدهشدن خارج شوند و بازگشت به بازار برایشان سختتر شود.
اگر بخواهیم خسارت ۵ هزار میلیارد تومانی را در میان بخشهای مختلف اقتصاد توزیع کنیم، بخش شبکههای اجتماعی با سهم ۳۰ تا ۴۵ درصدی، بزرگترین قربانی است، فروشگاههای اینترنتی رسمی حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از خسارت را متحمل شدهاند. حملونقل آنلاین با کاهش سفر و اختلال در پرداختها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد آسیب دیده و بانکداری و پرداخت الکترونیک نیز با افزایش خطا و کاهش تراکنشها سهمی مشابه دارد و سایر بخشها از خدمات آنلاین گرفته تا آموزش و فریلنسینگ حدود ۵ تا ۱۰درصد از خسارت را تجربه کردهاند.
