هفت صبح| مصرف سرانه شیر و لبنیات در ایران سالهاست که روند نزولی دارد، اما این کاهش، به خاطر تغییر سلیقه یا آگاهی تغذیهای نیست؛ به خاطر گرانی است. هزینه خوراک حداقلی هر نفر در ماه حدود ۵ میلیون و کالابرگ یک میلیون است. در چنین شرایطی، خرید یک بسته شیر یا پنیر در کنار هزینه تامین گوشت و برنج و... برای خیلی از خانوادهها به یک هزینه سنگین تبدیل شده است. با این حال، شرکتهای لبنی به جای اینکه قیمت را متعادل نگه دارند تا مردم دوباره خرید کنند، کاهش تقاضا را بهانه کردهاند برای افزایش صادرات. یعنی درآمد ارزی را ترجیح میدهند به ناتوانی مردم در خرید از بازار داخل.
البته نباید نادیده گرفت که در سالهای اخیر، با بالا رفتن نرخ ارز در داخل، شرکتها به سمت صادرات رفتهاند. نرخ ارز بالا، صادرات را سودآورتر از فروش در بازار داخل کرده، اما این رفتار، یک چرخه معیوب درست کرده است وقتی صادرات زیاد میشود، عرضه در داخل کم میشود و قیمت باز هم بالاتر میرود. این چرخه به ضرر مصرفکننده است و در بلندمدت به صنعت لبنیات هم آسیب میزند، چون با کم شدن مصرف داخلی و وابستگی به بازارهای خارجی، صنعت در برابر نوسانات جهانی آسیبپذیر میشود.
وضعیت مصرف سرانه لبنیات در ایران، یکی از نگرانکنندهترین بخشهای این گزارش است. مصرف سرانه لبنیات بر اساس شیر در ایران حدود ۷۰ کیلوگرم در سال است. این رقم در مقایسه با میانگین جهانی ۱۵۰ تا ۱۶۰ کیلوگرم و کشورهای توسعهیافته حدود ۳۰۰ کیلوگرم بسیار پایین است. بعضی منابع حتی مصرف سرانه را کمتر از ۳۰ کیلوگرم در سال هم گزارش کردهاند. نگرانی اصلی این است که اگر صادرات بیرویه لبنیات با نظارت کافی همراه نباشد، ممکن است بازار داخل با کمبود و گرانی بیشتر مواجه شود. تجربه نشان داده در شرایط مشابه، حتی کالاهایی که تولید داخلی کافی دارند، اگر صادراتشان مدیریت نشود، دچار کمبود و گرانی میشوند.
دولت باید میان صادرات و نیاز داخل تعادل برقرار کند
دولت اینجا وظیفه سنگینی دارد. از یک سو باید از صنعت لبنیات حمایت کند تا بتواند در بازارهای جهانی رقابت کند و ارزآوری داشته باشد. از سوی دیگر نباید اجازه دهد صادرات به قیمت قربانی شدن سفره مردم تمام شود. بهترین راهکار، مدیریت هوشمندانه صادرات است. نه اینکه صادرات را متوقف کند، بلکه آن را بر اساس نیاز بازار داخل تنظیم کند؛ با در نظر گرفتن قیمت تمامشده، نرخ ارز و سطح مصرف داخلی.
همچنین دولت باید بر قیمتگذاری لبنیات نظارت جدی داشته باشد. وقتی نهادههای دامی با ارز بالا وارد میشود، طبیعی است که قیمت تمامشده بالا برود. اما نباید اجازه دهد سودجویی و افزایشهای بیرویه، فشار بیشتری به مصرفکننده بیاورد. راه حل، تعادل میان منافع تولیدکننده و توان خرید مردم است؛ سیاستی که هم تولید را رونق بدهد و هم سفره مردم را کوچک نکند.
واقعیت این است که راه حل، محدود کردن صادرات نیست؛ بلکه مدیریت هوشمندانه آن بر اساس نیاز بازار داخل است. در غیر این صورت، نه صنعت لبنیات رونق میگیرد و نه سفره مردم از گرانی در امان میماند.صنعت لبنیات ایران در سال ۱۴۰۴، با وجود تحریمها و فشارهای اقتصادی، یکی از بهترین سالهای خود را از نظر تولید و صادرات پشت سر گذاشت.
بر اساس گزارش فائو، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۸ میلیون و ۸۵۰ هزار تن لبنیات تولید کرده است. این رقم بیشتر از تولید کشورهایی مثل ژاپن، اندونزی، مالزی، کره جنوبی و عربستان است. هند با ۲۴۵ میلیون تن، بزرگترین تولیدکننده لبنیات در آسیاست و پاکستان، چین و ترکیه در رتبههای بعدی قرار دارند.همچنین ایران در سال ۲۰۲۴ با صادرات ۲ میلیون و ۴۱۲ هزار تن لبنیات، یکی از بزرگترین صادرکننده این محصولات در آسیا بوده است. ایران همچنین دومین صادرکننده بزرگ ماست در جهان معرفی شده است.
محمدابراهیم حسننژاد، معاون امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی گفته« تولید سالانه شیر در کشور به ۱۲.۸ میلیون تن رسیده و ایران در تمام فرآوردههای لبنی به خودکفایی کامل دست یافته است. تا چند سال پیش، ایران در بسیاری از محصولات لبنی، به ویژه کره، کاملاً به واردات وابسته بود. اما امروز نه فقط خودکفا شده، که به صادرکننده فعالی در بازارهای جهانی تبدیل شده است.» مقاصد اصلی صادرات ایران، عراق، پاکستان، افغانستان و کشورهای حوزه خلیج فارس مثل قطر، عمان و امارات هستند. صادرات ایران به بیش از ۳۰ کشور جهان انجام میشود و حتی به مقاصدی دور مثل کانادا هم میرسد. صنعت لبنیات ایران در سال ۱۴۰۴، با وجود همه فشارها، رکوردهای خوبی در تولید و صادرات ثبت کرده با این حال مصرف داخلی لبنیات به دلیل حذف ارز ترجیحی و گرانی نهادهها کاهش یافته است.
به نظر میرسد فشارهای داخلی در قیمت محصولات لبنی در بازار داخلی به نفع شرکتها شده است، چون ایران با تولید ۸.۸ میلیون تن، پنجمین تولیدکننده بزرگ آسیا و با صادرات بیش از ۲.۴ میلیون تن، بزرگترین صادرکننده لبنیات در این قاره است. اما مصرف سرانه لبنیات در ایران به شدت پایینتر از میانگین جهانی است. این شکاف عمیق، نه فقط یک زنگ خطر برای سلامت عمومی، بلکه نشانهای از ناکارآمدی سیاستهای فعلی در تعادل بین صادرات و تامین نیاز داخل است. تا وقتی قدرت خرید مردم بالا نرود و قیمتها کنترل نشود، کاهش مصرف و وابستگی به صادرات ادامه خواهد یافت و صنعت لبنیات در بلندمدت آسیب جدی خواهد دید.
