هفت صبح | در شهر بزرگی مثل تهران، جایی که ترافیک تبدیل به یک مانع همیشگی برای رسیدن به مقاصد شده است، مفهوم «زمان» در حوادث و بحرانها، معنایی حیاتی دارد. در دنیای پزشکی، مفهومی به نام «ساعت طلایی» وجود دارد؛ زمانی که اگر مصدوم در آن بازه زمانی به دست پزشک برسد، شانس نجاتش چندین برابر میشود. اما در تهران، این ساعت طلایی اغلب در ترافیکهای سنگین خیابانها تلف میشود. حالا ایدهای جسورانه به نام «اورژانس زیرزمینی» در حال تبدیل شدن به واقعیت است تا این زنجیره زمان را تغییر دهد.
از خطوط قدیمی تا دیدگاه جدید
سالها بود که مترو تنها به عنوان ابزاری برای جابهجایی مسافران شناخته میشد، اما نگاه مدیریت بحران تهران تغییر کرده است. اکنون شبکه ریلی نه فقط به عنوان یک سیستم حمل و نقل، بلکه به عنوان بخشی از زیرساختهای پدافند غیرعامل شهر دیده میشود. علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، به نکته مهمی در مورد تکامل این دیدگاه اشاره میکند. او میگوید که در گذشته، اتصال مترو به مراکز درمانی در طراحیها پیشبینی نشده بود، اما اکنون این موضوع یک اولویت است.
وی توضیح میدهد: «در خطوط جدید مترو شامل خطوط ۸، ۹، ۱۰ و ۱۱ از همان مرحله طراحی، مطالعات پدافند غیرعامل انجام شده تا شبکه مترو به بیمارستانهای منتخب شهر متصل شود؛ موضوعی که در خطوط قدیمی مترو پیشبینی نشده بود.» این یعنی از این پس، مترو فقط قرار نیست مسافر را به نزدیکی بیمارستان برساند، بلکه قرار است «مسیر انتقال» را به داخل خود بگیرد. در توکیو، بسیاری از بیمارستانهای بزرگ در مراکز شهر با شبکههای مترو و پاساژهای زیرزمینی متصل هستند. آنها مسیرهای «دسترسی سریع» (Fast Track) دارند که در زمان زلزله یا آتشسوزی، وقتی خیابانها مسدود میشوند، مصدومان را از طریق تونلهای پیادهروهای زیرزمینی که تجهیزات پزشکی اولیه دارند، به بخش اورژانس منتقل میکنند.
در سنگاپور هم بیمارستان و ایستگاه مترو در واقع در یک ساختمان واحد قرار دارند. این کار باعث میشود در زمان بحرانهای شهری یا حملات شیمیایی/زیستشناختی، بیمارستان بتواند از زیرساختهای امن مترو برای تخلیه یا پذیرش سریع مصدومان استفاده کند. بسیاری از بیمارستانهای بزرگ منهتن نیز مستقیماً با ایستگاههای مترو متصل هستند (مثلاً از طریق تونلهای پیادهرو). اما این تونلها برای انتقال آمبولانس طراحی نشدهاند و بیشتر برای این است که کادر درمان و بیماران بتوانند سریعتر جابهجا شوند. در مثالی دیگر و در دوران جنگ سرد، لندن تونلهای مخفی و پناهگاههای زیرزمینی داشت که به مراکز حیاتی متصل بود، اما امروزه این سیستمها بیشتر جنبه تاریخی دارند و به صورت یک شبکه فعال اورژانس زیرزمینی درنیامدهاند.
در حقیقت اگرچه در شهرهایی مثل توکیو یا سنگاپور، اتصال مراکز درمانی به شبکههای زیرزمینی برای مدیریت بحران رایج است، اما مدل اجرایی در تهران (اتصال ایستگاه مدافعان سلامت به مجتمع امام خمینی) یک گام فراتر است. تفاوت اصلی در این است که در مدلهای جهانی، اتصال بیشتر روی «جابهجایی پیاده» یا «تسهیل دسترسی» متمرکز است، اما در طرح تهران، هدف ایجاد یک «شریان امدادی» است که در آن آمبولانس میتواند مستقیماً وارد محیط ریلی شود. این یعنی تبدیل شدن مترو از یک سیستم حمل و نقل شهری به یک «پلتفرم نجات» که در زمان ترافیک مطلق یا بحرانهای پدافندی، تنها راه نجات مصدومان باشد.
قلب تپنده اورژانس زیرزمینی
در حال حاضر یکی از حیاتیترین نقاط این زنجیره، اتصال ایستگاه متروی «مدافعان سلامت» به مجتمع بیمارستانی «امام خمینی (ره)» است. این پروژه، در واقع نخستین تجربه اتصال مستقیم یک ایستگاه مترو به یک مرکز درمانی در کل کشور است. تصور کنید در یک حادثه بزرگ یا یک بحران شهری، مصدومان مجبور نباشند از مترو خارج شوند و در ترافیک سطح شهر منتظر آمبولانس بمانند یا با آمبولانس در ترافیک گیر کنند؛
بلکه از طریق یک تونل مستقیم و سازمانیافته، سریعترین مسیر را به سمت تختهای بیمارستان طی کنند. نصیری درباره وضعیت پیشرفت این پروژه میگوید: «اکنون پروژه اتصال ایستگاه مدافعان سلامت به مجتمع بیمارستانی امام خمینی (ره) به عنوان نخستین اتصال مستقیم مترو به یک مرکز درمانی در کشور در حال اجرا است و تاکنون حدود ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.»
نجات در لحظه، عبور از ترافیک
این تونل تنها یک راه ارتباطی ساده نیست، بلکه دو هدف استراتژیک را دنبال میکند. اول، حوادثی که ممکن است در خودِ شبکه مترو رخ دهد. در چنین شرایطی، انتقال سریع مصدوم به یکی از بزرگترین مجتمعهای درمانی کشور بدون نیاز به خروج از محیط ریلی، سرعت عمل را به شدت بالا میبرد. دوم، در بحرانهای گسترده شهری، جایی که خیابانها ممکن است به دلیل شدت حادثه یا ترافیک مسدود شوند، شبکه مترو به عنوان یک «شریان موازی» عمل میکند تا مصدومان را دور از شلوغی سطح شهر، مستقیماً به مرکز درمان برساند. نصیری تأکید میکند: «در حوادث احتمالی داخل مترو، انتقال مصدومان به بزرگترین مجتمع بیمارستانی کشور با سرعت بیشتری انجام میشود و در بحرانهای شهری نیز میتوان بدون تأثیرپذیری از ترافیک سطح شهر، بیماران و مصدومان را از طریق شبکه مترو به بیمارستان منتقل کرد.»
از اورژانس ریلی تا واقعیت
تا به امروز ما با اورژانسهای زمینی، هوایی، دریایی و حتی ریلی آشنا بودیم، اما آنچه در تهران در حال شکلگیری است، یک مدل کاملاً جدید از «اورژانس پیشبیمارستانی» است. در این مدل، انتقال مصدوم از طریق مترو به صورت سازمانیافته تعریف شده است. این یعنی سیستمهای امدادی و ریلی با هم ادغام میشوند تا کمترین فاصله زمانی بین «محل حادثه» و «میز جراحی» ایجاد شود.
از موانع اجرایی تا نیاز به نقدینگی
البته رسیدن به این هدف بدون چالش نبوده است. پیش از این، تلاشهایی برای اتصال بیمارستانهای دیگر مثل «بعثت» و «میلاد» صورت گرفته بود. اما پروژه بعثت به دلیل موانع اجرایی متوقف شد و پروژه میلاد هم به دلیل تغییرات در طرح پارکینگ دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأخیر مواجه گشت. این نشان میدهد که اتصال زیرزمینی به ساختمانهای عظیم بیمارستانی، پیچیدگیهای فنی و اداری زیادی دارد. اما در مورد پروژه مدافعان سلامت، امیدواریها بیشتر است. علی نصیری میگوید: «نیمی از تونل احداث شده و بخش باقیمانده نیازمند تأمین اعتبار است. خوشبختانه مبلغ مورد نیاز به گونهای نیست که از توان شهرداری تهران خارج باشد و امیدواریم با حمایت معاونت مالی، پروژه در اولویت قرار گیرد.»
چشمانداز پایان سال؛ آمبولانسی در قلب مترو
اگر منابع مالی بهموقع تأمین شود، تهران تا پایان سال جاری شاهد یک اتفاق بیسابقه خواهد بود. در این طرح، آمبولانسها دیگر مجبور نیستند در سطح شهر به دنبال بیمار بگردند یا در ترافیک گیر کنند؛ بلکه آمبولانس از طریق تونلهای مخصوص، دسترسی مستقیم تا نزدیکی سکوی مترو خواهد داشت. این یعنی زنجیره نجات، از لحظه رسیدن به ایستگاه تا ورود به بخش درمانی، بدون هیچ وقفهای طی میشود. در نهایت، پروژه اتصال مدافعان سلامت به بیمارستان امام خمینی (ره)، تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه یک سرمایهگذاری روی «جان انسانها» است. در شهری که هر ثانیه در ترافیک گم میشود، ایجاد چنین مسیرهای میانبری، تفاوت بین مرگ و زندگی را رقم میزند.
