هفت صبح| امروز در برگی از تاریخ روایت قدمهایی را مینویسم که سالهاست به عشق اباعبدالله الحسین(ع) برداشته میشوند. از دوران باستان تا به امروز... پس از آنکه جابر انصاری به کربلا رفت و قبر حسین را زیارت کرد، زیارت سیدالشهدا به یک سنت سالانه تبدیل شد؛ جایی که از دورترین نقطه از کربلا رأس البیشه شروع میشود.
اولین زائر قبر امام حسین
تاریخچه زیارت اربعین به زیارت صحابی جابر انصاری در بیستم صفر از قبر مطهر اباعبدالله الحسین برمیگردد. در میان اهل شیعه، اعتقاد عمومی بر این است که اولین زائر امام حسین، صحابی بزرگوار ایشان، جابربنعبدالله انصاری السلمی الخزرجی، به همراه گروهی از طایفه بنیهاشم و بستگان پیامبر بود.
آنها در روز اربعین پیاده به سمت کربلا حرکت کردند. وقتی جابر به کربلا رسید، خود را با آب فرات شستوشو داد، سپس به همراه عطیه عوفی به مزار امام حسین رفت و به گریه افتاد. او که سه بار گفت: «یا حسین!». سپس فرمود: «محبوبی به محبوب خود پاسخ نمیدهد. چگونه میتوانی پاسخ دهی در حالی که رگهایت بریده شده و بدنت تکهتکه شده است؟»
در این باره، رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای گفته بودند: «جاذبه مغناطیسی حسین از روز اربعین آغاز میشود و امروز پس از قرنها ارادت مستمر، در قلب من و شما باقی مانده است.» اما در بحارالانوار آمده است که اولین زائر قبر حسین (ع)، عبدالله بن حر جعفی بود. او به کربلا رفت، کنار قبرها ایستاد و به محل کشته شدن شهدا نگاه کرد. او به شدت گریه میکرد و مرثیهای معروف برای حسین سرود.
اولین زیارت اربعین
به سال ۶۱ هجری قمری، 40روز پس از واقعه عاشورا نسبت داده میشود که دو کاروان از مسیرهای مختلف به سمت کربلا حرکت کردند. باوجود اینکه برخی از مخالفان به دلیل طولانی بودن سفر و شرایط آن، احتمال رسیدن کاروان اسرا به کربلا در روز اربعین را زیر سوال میبرند، منابع معتبر شیعه این واقعه را تأیید میکنند.
این منابع شامل «اللهوف فیقتلة الطفوف» ابن طاووس، «بررسی چهل روز اول امام سیدالشهدا» سید محمدعلی قاضی طباطبایی و «کامل الزیارات» ابن قولویه قمی و همچنین آثار شیخ مفید و شیخ طوسی است. این منابع اتفاق نظر دارند که ورود اهل بیت(ع) به کربلا در روز بیستم صفر که خود اربعین است، رخ داده.
نه در بیستم صفر!
گروهی دیگر از علما و مورخان، مانند شیخ مفید، شیخ طوسی، علامه حلی، کفعمی و دیگر چهرههای برجسته شیعه اما میگویند کاروان در روز اربعین از سوریه به سمت مدینه حرکت کرد اما نه در بیستم صفر. احتمالا اقامت کاروان در سوریه حداقل 20روز طول کشیده است. الخضیر به نظرات دیگری از علما، از جمله سید بن طاووس، استناد میکند که اسارت آنها یک ماه و نیم طول کشیده در حالی که قاضی نعمانی گفته این مدت یک ماه و نیم طول کشیده .
او اشاره میکند که سفر از سوریه به کربلا حداقل ۲۳ تا ۲۵ روز طول میکشد، به دلیل مسافت طولانی بین سوریه و کوفه که در مسیر برگشت ۸۵۰ کیلومتر است، در حالی که فاصله کوفه تا سوریه در مسیر رفت که به جاده سلطان معروف است و در کنار رودخانه دجله امتداد دارد، ۱۴۰۰ کیلومتر است.
اولین زنی که به زیارت امام حسین رفت
اما حضرت زینب(س)، پرچمدار کاروان اسرا و اولین زنی که در چهلمین روز شهادت امام حسین به زیارت ایشان رفت تا حقیقت قیام عاشورا را تحریف نکنند. او این کار را با بازگشت به کربلا و ایراد سخنرانیهای آتشین، به ویژه سخنرانی معروف خود در دربار یزید که از طریق آن ماهیت واقعی عاشورا را برای مردم آشکار کرد، انجام داد. این موضع باشکوه حضرت زینب و امام سجاد(ع) به نقطه شروع میلیونها زائری تبدیل شده که امروز در این سفر روشنگرانه و معنوی در جستوجوی حقیقت گام برمیدارند.
از شانزدهم صفر تا بیستم صفر
اما این زیارت، به شکل مدرن و سازمانیافته خود، از اواسط قرن نوزدهم میلادی آغاز شد و افراد به مدت چهار روز با پای پیاده از نجف به کربلا میرفتند و به طور متوسط روزانه 20 کیلومتر را طی میکردند. این زیارت از روز شانزدهم صفر آغاز میشود، زمانی که زائران صبح از نجف به سمت خانالمصلی (خان الربع) حرکت میکنند و شب را در آنجا میگذرانند.
در روز هفدهم صفر، آنها از خان المصلی به سمت خان الحماد (خان النص در منطقه الحیدریه امروزی) حرکت میکنند و شب را نیز در آنجا میگذرانند. در روز هجدهم صفر، آنها از خان الحماد به خان النخیله (خان الثلاثه الاربع) حرکت میکنند و شب را نیز در آنجا میگذرانند. در روز نوزدهم صفر، آنها از خان النخیله به سمت کربلا حرکت میکنند. صبح روز بیستم صفر، مردم نجف به همراه دستههایی از سایر شهرهای عراقی و غیرعراقی، مراسم پایانی اربعین امام حسین را گرامی میدارند.
خانها
خانها سه ساختمان قدیمی هستند که قدمت آنها به قرنهای هجدهم و نوزدهم میلادی برمیگردد. آنها در جاده بین شهرهای مقدس نجف و کربلا، با فواصل مختلف قرار دارند، اما میانگین فاصله بین هر خان 20 کیلومتر است. فاصله حرم امام علی در نجف تا حرم امام حسین در کربلا تقریبا 75کیلومتر است.
این خانها به طور خاص به عنوان استراحتگاه برای زائرانی که بین نجف و کربلا سفر میکنند، ساخته شدهاند. این کاروانسراها تا سال ۱۹۷۹ برای این منظور مورد استفاده قرار میگرفتند. هنگامی که رژیم بعث زیارت نجف به کربلا را برای همیشه ممنوع کرد، کاروانسراها به مرور زمان رو به ویرانی و زوال رفتند. امروزه، آنها تا حد زیادی متروکه باقی ماندهاند.
زیارت اربعین در دوران حزب بعث عراق و پس از آن
با آغاز قرن بیستم و تحولات سیاسی، اجتماعی و امنیتی پس از آن، فصل جدیدی در تاریخ زیارت اربعین آغاز شد. عراق، به عنوان مرکز اصلی این آیین بزرگ، سالهای پرآشوب و چالشبرانگیزی را پشت سر گذاشت. دوران حکومت حزب بعث عراق، به ویژه در زمان صدامحسین، یکی از بحرانیترین و تلخترین دورههای تاریخ زیارت اربعین محسوب میشود.
پس از کودتای بعثیها و تثبیت قدرت صدامحسین، دولت رویکردی سرکوبگرانه و خصمانه نسبت به مسلمانان شیعه عراق، به ویژه اعمال مذهبی آنها در پیش گرفت. در این دوره، زیارت اربعین با شدیدترین انواع ممنوعیت و فشار مواجه بود. پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳، فصل جدیدی در تاریخ عراق، به ویژه در زمینه احیای مناسک مذهبی آن آغاز شد. پس از سالها سرکوب و ممنوعیت، زیارت اربعین فرصتی برای ظهور مجدد یافت و به سرعت به یکی از باشکوهترین گردهماییهای مذهبی جهان تبدیل شد.
جایی که اکنون، به ۲۰ میلیون شرکتکننده در بزرگترین راهپیمایی چندملیتی شناخته شده برای بشر در طول تاریخ و در تمام مناطق جغرافیایی رسیده است. این تعداد عظیم که از مسیرهای متعددی به طول بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر در داخل عراق عبور میکنند و نماینده بیش از ۷۰ کشور هستند، توسط هیچ نهاد یا دولتی سازماندهی نشدهاند و غذا، نوشیدنی، محل اقامت، مراقبتهای پزشکی یا حمل و نقل آنها توسط هیچ نهاد یا دولتی تأمین نشده و کاملا رایگان است.
مصائب زیارت اربعین از دوران بنیامیه تا قاجار
پس از فاجعه عاشورا، حکومت بنیامیه نهتنها یاد امام حسین(ع) را انکار و سرکوب کرد، بلکه قوانین سختگیرانهای را برای ممنوعیت هرگونه تجمع، عزاداری یا زیارت مرقد ایشان وضع کرد. با انتقال قدرت به عباسیان، سازوکارهای سرکوب تغییر کرد اما خصومت با زیارت اربعین همچنان ادامه داشت. از تساهل آلبویه تا حمایت صفویان با پایان دوران ظلم امویان و عباسیان و ظهور دولتهای شیعه، فصل جدیدی در تاریخ زیارت اربعین آغاز شد.
ظهور آلبویه و سپس تأسیس دولت صفوی دو نقطه عطف مهم در ایجاد فضایی مساعدتر برای احیای آیینهای شیعی، بهویژه زیارت اربعین بودند. باآغاز حکومت شیعه آلبویه در بخشهایی از ایران و عراق، وضعیت زیارت اربعین برای اولین بار دستخوش تغییرات قابلتوجهی شد. برخلاف دورههای قبل که زیارت با ترس و محدودیتهای شدید همراه بود، شرایط برای کسانی که مایل به زیارت امام حسین بودند تا حدودی آسانتر شد.
در دوران صفویه، زمانی که تشیع به مذهب رسمی ایران تبدیل شد، وضعیت پیرامون زیارت اربعین دستخوش تحولی اساسی شد. دولت صفوی نهتنها اجازه برگزاری آزادانه و گسترده مراسم عاشورا و اربعین را داد، بلکه به طور فعال از زیارت اربعین و سایر سنتهای عزاداری حمایت و تشویق کرد. اما دورههای عثمانی و قاجار تأثیر قابلتوجه و متلاطمی بر تاریخ زیارت اربعین داشتند.
در دوران عثمانی در عراق، زیارت اربعین جایگاه خود را به عنوان یک سنت مذهبی ریشهدار حفظ کرد، اگرچه همیشه با آزادی کامل انجام نمیشد. در سالهای متمادی، دولت عثمانی، بهویژه در ایام اربعین، جادههای منتهی به کربلا را میبست یا با اعزام نیرو و اعمال قوانین سختگیرانه، مانع از زیارت آزادانه زائران میشد. در دوران قاجار، اگرچه فضای عمومی پیرامون تشیع در ایران دوستانهتر و حمایتیتر بود اما مشکلاتی مانند عبور از مرزها و نگرانیهای امنیتی همچنان بر برگزاری مراسم زیارت اربعین تأثیر میگذاشت.
