روزنامه هفت صبح، احمد رنجبر| فریماه فرجامی هم رفت؛ روحش شاد. او در زمره بازیگران خوشچهره است که نه بهواسطه این موهبت خدادادی بلکه به دلیل استعداد، پشتکار و چندین و چند انتخاب خوب، نامش را در قاموس بازیگری ایران جاودانه کرد. فرجامی که تحصیلات آکادمیک مرتبط با بازیگری هم دارد، ابتدا درقامت ویراستار و پژوهشگر در مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی مشغول به فعالیت شد.
همزمان به عنوان گوینده در نمایشهای رادیویی و بازیگری در تلهتئاترها همکاری داشت و سال 59 با فیلم «هر سه نفرشان» به کارگردانی غلامعلی عرفان سینما را تجربه کرد. این فیلم حکم دستگرمی برایش داشت و اتفاق واقعی در آثار بعدی رقم خورد که در پرونده امروز 10 مورد آن بازخوانی شده است. با این حال چند نقش و اثر خوب دیگر از زندهیاد فرجامی به یادگار مانده؛ مثل سریال «بخش 4 جراحی» و فیلمهای «تماس شیطانی» و «ساغر» که برای آن نامزد تندیس زرین بهترین بازیگر نقش اول از دومین جشن سینمای ایران هم شد.
او چند بار هم روی صحنه تئاتر رفت و با کارگردانهای صاحبنامی چون محمود استاد محمد، اکبر زنجانپور، فرهاد آئیش و … همکاری کرد. فریماه فرجامی چند دهه در اوج بود و نقشهای متنوع و متعدد بسیاری در سینما و تلویزیون بازی کرد. اوضاع اما در سالهای اخیر برای این بازیگر کهنهکار خوب پیش نرفت … «لامینور» داریوش مهرجویی آخرین فیلمی است که در آن حضور داشت.
یک: لاله / خط قرمز| 1360
فضای کلی: مسعود کیمیایی در سال 60 تصمیم به ساخت اولین فیلم خود پس از انقلاب گرفت. او سراغ «شب سمور» بهرام بیضایی رفت اما فیلم پس از اکران در نخستین دوره جشنواره فجر به دلیل مشکل حجاب، مهر توقیف خورد. داستان «خط قرمز» در روزهای ملتهب انقلاب روایت میشود؛ پاییز سال 57. ماجرا از این قرار است که یک مامور ساواک با دختری ازدواج میکند و همسرش به غیبتهای مکررش مشکوک میشود و پی به ماهیت او میبرد.
عملکرد بازیگر: «خط قرمز» چند اکران خصوصی در سالهای اخیر داشته و دو ویژگی آن بیشتر مورد توجه بوده است: اتمسفر خاص فیلم و بازی خوب بازیگران. فریماه فرجامی در فیلم نقش لاله را بازی میکند که برادرش از دست ساواک فراری شده. این یعنی رقم خوردن یک کشمکش طولانی در یک شب خاص میان زوج جوان. فرجامی بهرهای درست از جلوه زنانه میبرد و گفتارش آغشته به عاطفه و سیاست است. او عملکردی دلنشین دارد و حس همراهی مخاطب را بدون افتادن در دام شعار و سانتیمانتالیسم برمیانگیزد.
جایگاه در کارنامه: «خط قرمز» فرصت اکران عمومی را از دست داد و فرجامی تا سالها از جغرافیای بازیگری دور شد. او به شکلی حیرتانگیز تغییر لاله از دختری ساده به زنی سرسخت در مقابل عقاید همسر را بازی کرد. دوئل فرجامی و سعید راد در «خط قرمز» همچنان درخشان است.
دو: سوسن / تیغ و ابریشم| 1364
فضای کلی: چهار سال پس از «خط قرمز» فریماه فرجامی با فیلمی دیگر از مسعود کیمیایی به دنیای بازیگری بازگشت. فیلم «تیغ و ابریشم» از جمله موفقترین آثاری است که به مسئله اعتیاد پرداختهاند. این فیلم ضمن نمایش فرجام تلخ اعتیاد، عوامل خارجی و قدرتهای بزرگ را مقصر اصلی میداند.
عملکرد بازیگر: فریماه فرجامی در «تیغ و ابریشم» ایفاگر نقش سوسن مکاشی است که به همراه نامزدش (جمشید اختری با بازی محمد صالحعلا) به جرم حمل موادمخدر زندانی شدهاند. فرجامی در این فیلم دو چالش مهم پیشرو دارد؛ یکی نمایش شمایل یک زن معتاد و دیگری پاسخ به سوالات مکرر درباره بازرس پروندهای به نام محمدیان که به قتل رسیده است. او بهخوبی توانست نقش یک زن معتاد به آخر خط رسیده را به شکلي باورپذیر بازی کند که خب بخشی از اغراقهایی که امروز از آن به عنوان نکته منفی از سوی برخی یاد میشود، الزام «تیغ و ابریشم» است. فیلمی که برای رساندن منظور خود چنین بازیای از بازیگر میطلبید. در بازرسیها هم استیصال یک زن را با ظرافت تصویر کرد.
جایگاه در کارنامه: مسعود کیمیایی سرنوشت سوسن مکاشی را در خودکشی دید و همین عاملی است که این نقش بیش از پیش در کارنامه فریماه فرجامی جلوه کند. آن هم در سینمای آن سالها که غالب نقشهای زنان خنثي بودند.
سه: مهندس افجهای / اجارهنشینها| 1365
فضای کلی: داریوش مهرجویی برای نقش مهندس افجهای فیلم «اجارهنشینها» سراغ فریماه فرجامی رفت. فیلم ماجرای خانهای است که چند خانواده در آن زندگی میکنند اما وارثان خانه معلوم نیستند. خانه نیازمند تعمیرات اساسی است اما بیتوجهی مباشر که قصد تصاحب خانه را دارد، باعث میشود بهرغم تلاشهای ساکنان، خانه فرو ریزد.
عملکرد بازیگر: به گفته خیلیها «اجارهنشینها» فیلمی تاویلپذیر درباره وضعیت ایران دهه شصت است و بنا به روایتها، محسن مخملباف به عنوان چهره تندرو آن زمان آرزوی کشتن مهرجویی را داشت! مهندس افجهای در هیاهوی سرسامآور فیلم ابتدا با خشم و تحکم برخورد میکند. وقتی در پشت بام خانه گل و گیاهان را میبیند، روی مهربانش عیان میشود و صدایش زنگی از آرامش میگیرد. او سمبل عقل و عطوفت در «اجارهنشینها» است و با تسلط کامل ویژگی مدنظر کارگردان را مقابل دوربین به نمایش گذاشت.
جایگاه در کارنامه: «اجارهنشینها» در مقیاس بالا دیده شد و همچنان فیلم محبوب منتقدان است. از این رو بازی فرجامی هم بیش از پیش به چشم آمد بهویژه آنکه مهندس شیکپوش فیلم ربطی به زن شکسته شده «تیغ و ابریشم» ندارد. چه بسا این فیلم زمینهساز استفاده از چهره زیبای خانم فرجامی در آثار سالهای بعد سینمای ایران را فراهم کرده باشد.
چهار: مونس / سرب| 1367
فضای کلی: داستان در اواخر دهه 20 شمسی میگذرد که زن و شوهری یهودی قصد مهاجرت به سرزمینهای اشغالی قدس را دارند. یک سازمان یهودی مخالفت میکند و عموی آنها را به قتل میرساند. این زوج فرار میکنند و با سختیهای متعددی مواجه میشوند.
عملکرد بازیگر: زیبا، معصوم و مضطرب؛ این تعریف موجز، حتما حق مطلب درباره فریماه فرجامی و نقش مونس در فیلم «سرب» را منتقل نمیکند. اما بیانگر وجوه اصلی کاراکتر است. مونس به همراه همسرش دانیال (امین تارخ) عزم رفتن به سرزمین موعود دارند اما موانع بیشمار است. در «سرب» زن حاشیهنشین داستان نیست و بخش زیادی از عاطفه لبریز در قصه از طریق چهره و حالات مونس به نمایش گذاشته میشود. فریماه فرجامی خوب دانسته بود مسعود کیمیایی چه میخواهد و با رعایت اندازه، این مفهوم را منتقل میکرد.
جایگاه در کارنامه: فرجامی بعد از «اجارهنشینها» در «بیپناه» ساخته علیرضا داودنژاد بازی کرد و در ادامه نوبت به همکاری مجدد با کیمیایی این بار در «سرب» رسید. جلالالدین معیریان طراح گریم این فیلم روایتی مشهور دارد که تصمیم داشته برای نشان دادن سر تراشیده بازیگر، از پوست استفاده کند اما کیمیایی میگوید خود فرجامی راضی است که مویش از ته تراشیده شود. «سرب» جزو کارهای شاخص کارنامه فرجامی است که برای آن دیپلم افتخار از جشنواره هفتم فجر هم گرفته.
پنج: ماهمنیر / مادر| 1368
فضای کلی: زندهیاد علی حاتمی «مادر» را ساخت و به ساحت مادران ادای احترام کرد. فیلم راوی روزهای پایانی عمر مادر است که طی یک آیین مخصوص به خود فرزندان را جمع میکند تا وصیتش را به زبان آورد. هر کدام از فرزندان ویژگی متفاوتی دارند؛ از عقب مانده ذهنی تا بددهن و… ماه منیر نماینده طیف تحصیلکرده است که حضورش در خانه فضای خشک و عبوس عمارت را از بین میبرد.
عملکرد بازیگر: حاتمی دنبال بازیگری خوش چهره بود که علاوه بر جمال، درکی درست از شخصیت داشته باشد. فرجامی از هر دو مشخصه برخوردار بود و با حضورش به فیلم جلا بخشید. مادر گویی جوانی خود را در چهره ماه منیر میبیند و محمدابراهیم ِبد دهن به خود اجازه توهین و پرخاش نسبت به او نمیداد. غلامرضا گویی پس از مدتها فرشتهای مهربان کنار خود دیده و … فریماه فرجامی تحت هدایت کارگردانی ریزبین و چیرهدست به نام علی حاتمی خالق شخصیتی مانا شد. کلام توام با آرامش، حرکات موقرانه زنانه، صدای لرزان مادر گفتن و نم اشکی که در چشمانش بر بالین مادرِ محتضر حلقه میزند، همه نشان از تسلط بازیگر دارد.
جایگاه در کارنامه: فرجامی «مادر» را بعد از «سرب» بازی کرد و نقش خاص دیگری به کارنامهاش افزود. نقشی که بهواسطه محبوبیت ناتمام این فیلم همچنان مورد توجه خاص و عام است.
شش: فروغالزمان/ پرده آخر| 1369
فضای کلی: «با مرگ حساممیرزا رفیعالملک، میراث خاندان رفیعالملک به همسرش فروغالزمان میرسد اما خواهر و برادر حساممیرزا، تاجالملوک و کامران میرزا که تنها بازماندگان این خاندان هستند از این موضوع خشنود نیستند بنابراین با طرح نقشهای، سعی در تصاحب مجدد میراث خانوادگی دارند…» این خلاصه داستان فیلم معمایی و تحسین شده واروژ کریممسیحی است.
عملکرد بازیگر: «پرده آخر» را میتوان اوج پختگی فریماه فرجامی در بازیگری دانست. فروغالزمان مرکز قصه است و همه نقشهها برای خارج کردن او از زمین بازی طراحی شده. کارگردان در پس روایت یک فیلم سرگرمکننده، دنبال نماد نیز بوده. این نکتهای است که برخی منتقدان به آن اشاره داشتهاند و از همین معبر فروغالزمان را نماد تجدد و نوگرایی میدانند. او نقطه مقابل تفکر پوسیده تاجالملوک (نیکو خردمند) هم هست. فرجامی را ابتدا در قامت زنی بشاش میبینیم که وقتی با سرسختی تاجالملوک مواجه میشود، روی دیگر از خود عیان میسازد. در این دوئل اما کار فروغالزمان به آشفتگی ذهنی میرسد و بازیگر به شکلی ملموس و باورپذیر این حالت درونی را شکل عینی میبخشد.
جایگاه در کارنامه: عملکرد خوب فریماه فرجامی نه تنها تحسین مخاطبان و منتقدان را به همراه داشته است که او برای «پرده آخر» برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن از نهمین دوره جشنواره فیلم فجر هم شد.
هفت: آفاق / نرگس| 1370
فضای کلی: رخشان بنیاعتماد در فیلم «نرگس» دوربین خود را به حاشیه شهر برد و راوی زندگی زنی میانسال به نام آفاق شد. او به عقد مردی جوان (عادل) درآمده است و برای گذران زندگی مشغول دزدی هستند. عادل عاشق دختری به اسم نرگس میشود و از آفاق میخواهد خود را جای مادرش معرفی کند. زن میپذیرد اما مدتی بعد عادل به زندان میافتد.
عملکرد بازیگر: هنر فریماه فرجامی در فیلم «نرگس» جایی است که با کمترین حرف دنیای آفاق را فریاد میزند. او ترجمان زندگی سخت زنی است که گذشته تلخی داشته و حالا لاجرم به خواسته مرد محبوب تن میدهد. آفاق هم مادر است و هم همسر و دلسوزیاش را گاه با آرامش و گاه با فریاد نشان میدهد. فرجامی این بار نیز پذیرفت که چهرهاش دگرگون شود؛ مثل «تیغ و ابریشم» و «سرب». صورتش با کمک گریم از زنی زیبا تبدیل به زنی تکیده شد؛ برای او اما تاثیر حضورش در فیلم مهم بود. فصل دیگر جذاب بازی فرجامی جایی است که پریشانی یک زن را به تصویر میکشد و در نهایت همین پریشانخاطری منجر به مرگ او در اتوبان میشود.
جایگاه در کارنامه: در سایتها به نقدهای فراوانی بر میخوریم که حاوی تمجید منتقدان داخلی و خارجی از بازی فرجامی است. سال 1370 در دهمین دوره جشنواره فیلم فجر از فرجامی برای «نرگس» نیز تقدیر شد.
هشت: اعظمالسادات / پهلوانان نمیمیرند| 1376
فضای کلی: حسن فتحی بعد از کارگردانی 4 مجموعه، به «پهلوانان نمیمیرند» رسید که سال 76 پخش شد و تحسین خاص و عام را برانگیخت. داستان این سریال در زمان قاجار روایت میشود و مربوط به روزگاری است که در شهر تهران پهلوانان ورزش باستانی مورد اعتماد و احترام همه مردم بودند. در این اثنا ناگهان پهلوان اول پایتخت کشته میشود و سپس نوبت پهوانان دیگر میرسد.
عملکرد بازیگر: فریماه فرجامی تجربه بازی در سه سریال را داشت که با پیشنهاد حسن فتحی مواجه شد. فتحی سال 98 در مراسم بزرگداشت فرجامی خاطرهای جالب تعریف کرده بود که بخشی از ویژگی حرفه ای این بازیگر را منعکس میکند:« آشنایی من با ایشان به سریال «پهلوانان نمیمیرند» برمیگشت و در آن زمان برای عقد قرارداد مشکلی پیش آمده بود که من خیلی نگران منتفی شدن حضور ایشان بودم ولی وقتی متوجه نگرانی من شدند با رقمی بسیار کمتر از شأن خود حاضر به همکاری شدند.»
در سریال «پهلوانان نمیمیرند» مردان قهرمانان اصلی هستند اما کارگردان سهم بسزایی برای بازیگران زن مثل فخری خوروش، کتایون ریاحی و فریماه فرجامی قائل بود. فرجامی نقش زنی مقتدر را برعهده داشت که مایه دلگرمی همسر است. اعظمالسادات در عین حال شخصیتی است با ظرافتهای زنانه و مادرانه که در این راه صدای زهره شکوفنده به قوام بیشتر شخصیت کمک کرد.
جایگاه در کارنامه: «پهلوانان نمیمیرند» زمینه شهرت و محبوبیت بیشتر فرجامی را فراهم کرد.
9: زبیده / ولایت عشق| 1379
فضای کلی: « ولایت عشق» سریالی درباره امام رضا(ع) به کارگردانی مهدی فخیمزاده است که اولین بار سال ۱۳۷۹از شبکه یک پخش شد. این سریال به بخشی از زندگی امام رضا(ع) شامل فشار مأمون به اقامت اجباری او در مرو، پذیرش ولایتعهدی و اتفاقات مرتبط به آن تا زمان شهادت میپردازد.
عملکرد بازیگر: فریماه فرجامی در «ولایت عشق» نقش زبیده همسر هارونالرشید و مادر امین عباسی را برعهده داشت. مجله تاریخ اسلام زبیده را این گونه توصیف کرده است:« نویسندگان، زبیده را زنى عاقل، هنرمند، آگاه به فنون ادب و شعر، همنشین با علما و شعرا و شاعره معرفى کردهاند. رحم، شفقت، کرامت، بخشندگى و کیاست جزو صفات بارز وى بوده است. در باب این صفات و ویژگىها حکایتهاى فراوان وجود دارد.» از این شخصیت در سریال فخیمزاده از همان قسمتهای اول رونمایی شد؛ جایی که داستان به نزاع امین و مامون اختصاص داشت. فرجامی ورودی پر قدرت به داستان داشت و با ابهتی که به شخصیت زبیده بخشیده بود نام کاراکتر را در ذهن مخاطب حک کرد. او تصویری کامل از یک زن مهربان، باهوش و مقتدر را تحسین آمیز بازی کرد تا جایی که به گفته برخی منتقدان:« این نقش آخرین تصویر باجذبه از یکی از مهمترین شمایلهای زنانه بازیگری بود.»
جایگاه در کارنامه: بازی در نقش یک زن مقتدر عرب و مادر خلیفه که با کاریزمای خود حتی روی بزرگان تاثیر میگذارد، جزو آثار درخشان کارنامه فرجامی است.
10 : حکیمه خاتون / روشنتر از خاموشی| 1382
فضای کلی: سریال «روشنتر از خاموشی» دوران زندگی صدرالدین محمد قوام شیرازی متخلص به «ملاصدرا» را به تصویر میکشد. در حالی که وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران در حال ناخوشی قرار گرفته است و تهدیدات خارجی نیز از هر سوی به گوش میرسد، صدرالدین محمد قوام شیرازی سعی میکند در چنین شرایطی علم و دانش خود را افزایش دهد. این فیلسوف برجسته به محضر دانشمندانی چون شیخ بهایی، میرداماد و میرفندرسکی میرسد و میکوشد تا بر دانش خود بیفزاید.
عملکرد بازیگر: همکاری با سریال «روشنتر از خاموشی» آخرین حضور فریماه فرجامی در تلویزیون است. او در این سریال نقش حکیمه خاتون همسر اول شاهعباس و مادر صفی میرزای ولیعهد را بازی میکرد که خب این شخصیت محور داستان نبود. بارها اما ثابت شده بود که برای فرجامی اندازه نقش و جایگاه شخصیت در داستان اهمیت ندارد. او تصویری دلپذیر از حکیمه را به نمایش گذاشت و در این راه زیبایی خدادادی هم به کمکش آمد. زهره شکوفنده جای او در این سریال حرف زده است.
جایگاه در کارنامه: «روشنتر از خاموشی» حتی در بازپخش هم سریالی قابل توجه است و از این منظر بازی فرجامی هم بارها مورد تحسین قرار گرفته. حسن فتحی روایت جالبی درباره زندهیاد فریماه فرجامی دارد:«درباره استایل بازیگری فریماه فرجامی با قاطعیت میگویم نمونههای اینچنینی را خیلی ندیدم و مرا یاد بازیگران شکسپیرین تئاترهای خارج میانداخت.»
