روزنامه هفت صبح، محمد صابری| ردیف کردن این فهرست کار چندان پیچیده و دشواری نبود؛ داغ و حسرت برخورد با این آثار، آنقدر در حافظه تاریخی همه سینمادوستان انعکاس داشته که هرگاه صحبت از کلیدواژه «توقیف» میشود، ناخودگاه، همین اسامی پررنگتر از دیگر فیلمهای قربانی این فرآیند، در ذهن ردیف میشوند. اینها آثاری هستند که هنوز جان دارند و هنوز هم میتوان به تماشای آنها نشست. هنوز حرف برای گفتن دارند و اتفاقا همین ویژگی است که این سوال را بهصورت متواتر پیش روی ما قرار میدهد که «واقعا چرا؟»؛
استدلال اصلی مدیرانی که زمانی مهر توقیف بر پرونده هر یک از این آثار زدهاند و زمینهساز تحمیل هزینههایی گاه جبرانناپذیر به عوامل آنها شدهاند، چه بوده است؟ امروز آن مدیران کجا هستند و آن هنرمندان کجا؟ داستان تلخی است یادآوری مکرر این واقعیت که گاه یک «تصمیم»، فارغ از انگیزه تصمیمگیران، میتواند تبعاتی سنگین برای دیگران به همراه داشته باشد. فیلمهای توقیفی به تعبیر دیالوگی از فیلم «قصهها» به کارگردانی رخشان بنیاعتماد، هیچگاه در کشو باقی نمیمانند و تجربه ثابت کرده است که بالاخره دیده میشوند اما به چه هزینهای و این هزینه را چه کسانی پرداخت میکنند؟
یک: برزخیها/ ایرج قادری
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
فیلم «برزخیها» را ایرج قادری درست در ایامی کلید زد که هنوز بحث درباره انتظارات از سینمای ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی در محافل سیاسی و فرهنگی داغ بود و هنوز عدهای بهدنبال سازوکاری بودند که جلوی تکرار آنچه «ابتذال در سینمای قبل از انقلاب» میدانستند را بگیرند. مدیران وقت ارشاد اما تلاش داشتند با حسننیت خود، بستر ادامه فعالیت را برای طیفی از هنرمندان سینمای قبل از انقلاب فراهم بیاورند. همین ویژگی تبدیل به بهترین پشتوانه برای اکران عمومی فیلم شد.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
اکران «برزخیها» در نوروز سال 59 یک اتفاق ویژه را در سینماهای ایران رقم زد. فیلم با استقبال بسیار زیاد و غیرمنتظره مخاطبان همراه شد و بسیاری از سینماها شاهد صفهای طولانی برای تماشای این فیلم بودند. همین استقبال هم احتمالا عدهای را نسبت به فیلم حساس کرد. گروهی که از اساس، با بازگشت چهرههای شاخص سینمای قبل از انقلاب به عرصه فیلمسازی مشکل داشتند، به همین دلیل هم پرچم اعتراض بلند کردند و فیلم را از اکران پایین کشیدند.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
سرنوشت تلخ عوامل فیلم «برزخیها» هنوز هم از حافظه سینمای ایران پاک نشده است. فیلمی که کارگردان، فیلمنامهنویس و بازیگران اصلیاش علاوهبر حکم توقیف فیلم، با حکم ممنوعالکاری هم مواجه شدند و تا سالها نتوانستند فعالیت حرفهای خود را در سینما دنبال کنند.
سرانجام چه شد؟
فیلم «برزخیها» دیگر هیچگاه بهصورت رسمی عرضه نشد و امروز هم دسترسی به نسخه باکیفیت آن چندان کار سادهای نیست، تنها نسخهای از فیلم در فضای مجازی در دسترس است.
دو: خط قرمز/ مسعود کیمیایی
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
فیلم «خط قرمز» فیلمی کنایهوار درباره شرایط سیاسی سالهای پایانی دهه 50 بود و کیمیایی آن را با ادبیات همیشگی خودش و با نگاهی به فضای امنیتی آن روزها ساخت. این فیلم در کارنامه مسعود کیمیایی، تجربهای مهم محسوب میشد، بهخصوص که او از فیلمسازان همراه با جریان انقلاب بود که در مقطع ابتدایی بعد از انقلاب، بهعنوان یکی از مدیران تلویزیون مشغول به کار هم شده بود. فیلم از نظر انتخاب سوژه ملتهب، میتوانست از آثار مورد توجه در سال تولیدش باشد.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
شاید امروز به نظر برسد برخی حساسیتهای سیاسی و امنیتی، موجب جلوگیری از اکران فیلم «خط قرمز» شده است اما واقعیت این است که فیلم در مقطعی به سرانجام رسید که سیاستهای مرتبط با حجاب و پوشش زنان در سطح کلان کشور در دست بازنگری بود و به همین دلیل فیلم بهواسطه پوشش بازیگرانش به محاق توقیف رفت.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
مسعود کیمیایی تا چهار سال بعد از توقیف «خط قرمز» فیلم نساخت و بعد از آن بود که با دو فیلم مهم «تیغ و ابریشم» و «سرب» در میانه دهه 60 با قدرت به عرصه فیلمسازی بازگشت. او تا به امروز از فیلمسازان پرکار سینمای ایران بوده است و کمتر تسلیم ملاحظات و سختگیری ممیزان سینمایی شده است.
سرانجام چه شد؟
این فیلم به مدت 37 سال در محاق توقیف باقیماند تا در سال 97 نسخه اصلاحشده آن بهصورت محدود امکان اکران برای سینمادوستان را پیدا کرد. اکران محفلی فیلم با استقبال منتقدان هم مواجه شد.
سه: حاجی واشنگتن/ علی حاتمی
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
تصور اینکه زندهیاد علی حاتمی با تمام اعتباری که امروز نامش برای سینمای ایران بهدنبال میآورد هم در کارنامهاش فیلم توقیفی داشته، بسیار دشوار است! حاتمی «حاجی واشنگتن» را در سال 61 و با اقتباس از یک کتاب درباره اولین سفیر ایران در آمریکا، مقابل دوربین برد. بازیگر اصلی فیلم هم عزتالله انتظامی بود که حضوری درخشان در آن داشت. با اینهمه بهرغم آنکه فیلم در جشنواره فجر آن سال روی پرده رفت و مورد استقبال هم قرار گرفت، بلافاصله به محاق توقیف رفت.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
فیلم به دلایل اعلام نشده و براساس برخی گمانهزنیها احتمالا به دلیل مغایر بودن مضمون آن با روحیه انقلابی توقیف شد! فیلم، تلخکامی حسین قلیخان صدرالسلطنه را نمایش میداد که باید بیکس و تنها در ساختمان سفارت ایران در بلاد فرنگ زندگی سختی را سپری کند. بهنظر میرسید که چنین فیلم تلخی در سالهایی که مبارزه و شور و هیجان حرف اصلی را میزد چندان موردپسند نبود.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
علی حاتمی تنها یک سال بعد از ماجراهای «حاجی واشنگتن» فیلم «کمالالملک» را بهعنوان یکی از بهترین آثار خود کارگردانی کرد. او بعدها «دلشدگان» و «مادر» را هم در همین دوران به ویترین سینمای ایران اهدا کرد و میتوان گفت توقیف، تأثیری بر انگیزه و روحیه او نداشت.
سرانجام چه شد؟
علی حاتمی در سال 75 دار فانی را وداع گفت و دو سال بعد بود که بالاخره طلسم اکران «حاجی واشنگتن» شکست! فیلم سالها بعد از زمان رونمایی در اولین جشنواره فجر، در سال ۷۷ به نمایش عمومی درآمد.
چهار: آدم برفی/ داود میرباقری
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
درست در اوج ایامی که نام داوود میرباقری با سریال «امام علی(ع)» بر سر زبانها بود، گروه تولید این سریال، در یک پروژه سینمایی گردهم آمدند. داوود میرباقری با همراهی چهرههایی همچون داریوش ارجمند، مهدی فتحی و اکبر عبدی، فیلم سینمایی «آدم برفی» را با حمایت مدیران وقت حوزه هنری مقابل دوربین برد.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
داوود میرباقری برای ساخت «آدم برفی»، در یک بلندپروازی در آن زمان، بازیگر مرد را در نقش کاراکتر زن به کار گرفت تا همین ایده، تبدیل به بهانهای برای توقیف آن شود! حضور متفاوت و البته درخشان اکبر عبدی در نقش اصلی فیلم، با واکنشهایی مواجه شد اما این تنها نکته فیلم نبود و محتوای فیلم و نگاهش به مسئله مهاجرت هم بهزعم برخی باید توقیف میشد!
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
داوود میرباقری خود میگوید: «در دوران بلاتکلیف ماندن آدم برفی، وارد این بحثهای مورد اشاره شما مانند گفتوگو برای رفع مشکل آن نشدم. دلیلش هم این بود که مدام کار میکردم. در تدارک فیلم بعدی بودم. در تمام سی سال بعد از انقلاب، هیچ روزی بیکار نماندهام که بخواهم خودم را وارد حواشی بکنم. تلقیام این بود که من فیلمم را ساختهام و بالاخره یک روزی تکلیفش معلوم خواهد شد.»
سرانجام چه شد؟
فیلم به مدت سه سال در محاق توقیف رفت و بعد از آن زمانی که در سال 76 فیلم به اکران عمومی رسید، تبدیل به پرفروشترین فیلم سال شد. نکته جالب درباره این فیلم این بود که سالها بعد «آدم برفی» بدون هیچ تغییری فرصت پخش سراسري از تلویزیون را هم پیدا کرد!
پنج: مارمولک/ کمال تبریزی
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
«مارمولک» را کمال تبریزی با فیلمنامهای هوشمندانه از پیمان قاسمخانی و نقشآفرینی درخشان پرویز پرستویی، کارگردانی کرد. فیلمی که پس از رونمایی در جشنواره فیلم فجر توانست سیمرغ بهترین فیلمنامه و بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را از آن خود کند. با چنین پشتوانهای مشخص بود فیلم در اکران عمومی با چه استقبالی مواجه خواهد شد. همین استقبال اما به چشم آنهایی که داستان فیلم را روایتی ضدروحانیت میدانستند، خوش نیامد!
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
صدای معترضان به فیلم «مارمولک» که تلاش میکردند حرف خود را در قالب تجمعات خیابانی و امضای طومار، به گوش دیگران برسانند و آنقدر بلند بود که فیلم در کمتر از یک هفته از پرده سینماها پایین کشیده شد! وزارت ارشاد خیلیزود در مواجهه با معترضان به این فیلم تسلیم شد و زیر بار توقیف فیلمی رفت که خودش پروانه نمایش آن را صادر کرده بود.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
کمال تبریزی پوستکلفتتر از آن بود که متأثر از فشارهای ناشی از توقیف «مارمولک» تغییر مسیر دهد. او هرچند یکسال بعد سراغ «یک تکه نان» با فضایی کاملا متفاوت رفت اما هیچگاه در فیلمسازی، بازی با خطوط قرمز را فراموش نکرد و شاید به همین دلیل سالها بعد از «مارمولک»، «مارموز» را هم کارگردانی کرد!
سرانجام چه شد؟
«مارمولک» سالها بعد سرنوشت متفاوتی پیدا کرد چرا که رهبر انقلاب در یک سخنرانی به آن اشاره کردند و برخورد با آن در زمان اکران عمومی را نادرست دانستند. فیلم حالا یکی از آثاری است که بارها از قاب تلویزیون پخش شده است!
شش: به رنگ ارغوان/ ابراهیم حاتمیکیا
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
علیالظاهر باید تکلیفش به نسبت دیگر فیلمسازان در سینمای ایران روشن باشد اما بد نیست بدانید، بیش از خیلی از فیلمسازان دیگر در سینمای ایران، تجربه مواجهه با سانسور و ممیزی را داشته است! ابراهیم حاتمیکیا تقریبا برای تمامی آثار مهم کارنامهاش جنگیده است تا بتواند آنها را به سرانجام برساند. «به رنگ ارغوان» یکی از همین آثار است که باید اذعان کرد در اوج دغدغهمندی این فیلمساز به سرانجام رسیده است. ترکیب بازیگران و داستان ملتهب، اصلیترین برگبرندههای فیلم برای اکران عمومی بودند.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
اصلیترین معترض فیلم «به رنگ ارغوان»، نه مسئولان وزارت ارشاد که مسئولان وقت وزارت اطلاعات بودند. مسئولانی که کیفیت حضور یک مأمور امنیتی در مقام کاراکتر اصلی داستان این فیلم را برنمیتابیدند. مأموری که حین تعقیب و مراقبت برای به دام انداختن یک ضدانقلاب، گرفتار عشق دختر او میشود.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
توقیف «بهرنگ ارغوان» بهمعنای واقعی کلمه برای ابراهیم حاتمیکیا چیزی شبیه به یک شوک بود. او که فیلمش را در سکوت کامل خبری ساخته بود، ناگهان با سدی مواجه شد که تصورش را هم نمیکرد. او یک سال بعد از این فیلم، فیلم اعتراضی «به نام پدر» را ساخت و بعد از آن سراغ «دعوت» رفت تا نشان دهد چقدر سرخورده شده است!
سرانجام چه شد؟
«بهرنگ ارغوان» بعد از چند سال، با تغییر دولت و روی کار آمدن مدیران جدید در وزارت اطلاعات در سال 88 رفع توقیف شد و بخش عمدهای از جوایز فجر را هم شکار کرد. فیلم تا به امروز بارها از تلویزیون پخش شده است.
هفت: نقاب/ کاظم راستگفتار
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
فیلمی که امضای پیمان قاسمخانی را بهعنوان فیملنامهنویس بر پای خود دارد، بیشک نیمی از مسیر کسب امتیازات لازم برای جذب مخاطب را پیموده است! فیلم سینمایی «نقاب» را هرچند کاظم راستگفتار کارگردانی کرده است اما بیتردید باید بار اصلی اعتبار داستانی و ایده محوری آن را از آن قاسمخانی دانست. فیلم از نظر ترکیب بازیگران بهواسطه حضور امین حیایی و پارسا پیروزفر، شانس بسیار بالایی برای فروش در اکران عمومی داشت.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
«نقاب» از جنجالیترین تولیدات سینمای ایران در سال 86 بود، فیلمی که هرچند توانست رنگ پرده را به خود ببیند اما بلافاصله با اعتراضاتی همراه شد. در واکنش به این اعتراضات هم بود که وزارت ارشاد در اقدامی نادر بیانيهای منتشر و به دلیل اکران این فیلم از «ملت شریف و آزاده ایران» عذرخواهی کرد! جالب اینکه فیلمنامه جسورانه قاسمخانی، در اوج محافظهکاری توسط راستگفتار کارگردانی شده بود.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
واقعیت این است که «نقاب» از معدود فیلمهای توقیفی سینمای ایران است که پایین کشیده شدنش از پرده سینماها، تأثیر چندانی بر کارنامه عوامل نداشت اما قاچاق آن و توزیع غیررسمی نسخهای از آن، با اعتراض رسمی عوامل فیلم همراه شد که معتقد بودند سرمایهشان از بین رفته است.
سرانجام چه شد؟
جواد شمقدری در روزهای اکران «نقاب» هنوز مدیر سینمایی نبود و در همین جایگاه به شدت از فیلم انتقاد کرد و جزو حامیان عذرخواهی ارشاد بابت اکران این فیلم هم بود، اما زمانی که خود رئیس سازمان سینمایی شد، مجوز عرضه فیلم آن هم بدون سانسور را در شبکه نمایش خانگی صادر کرد!
هشت: سنتوری/ داریوش مهرجویی
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
روایت داریوش مهرجویی از سرنوشت یک «ستاره» که گرفتار اعتیاد میشود، میتوانست سرنوشتی طبیعیتر از آنچه برای فیلم «سنتوری» رقم خورد پیدا کند. فیلمی که مهرجویی آن را در یکی از دورانهای اوج فیلمسازیاش و بعد از فیلم تحسینشده «مهمان مامان» کارگردانی کرد و همه چیز حکایت از آن داشت که حساب ویژهای بر روی آن باز کرده است. ترکیب بازیگران، فضای موزیکال و البته صراحت در بیان یک معضل تلخ، از ویژگیهایی بود که میتوانست پشتوانه فیلم در اکران عمومی باشد.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
شاید باور نکنید اما هیچکس بهصورت رسمی دلیلی را برای توقیف «سنتوری» اعلام نکرد. برخی گمانهزنیها ناظر بر اسم کاراکتر اصلی و پوشش او در برخی سکانسهای فیلم بود که این عوامل را موجب توقیف فیلم میدانستند، بهخصوص که اسم اولیه فیلم هم «علی سنتوری» بود و بعدها با ممیزی ارشاد به «سنتوری» تغییر پیدا کرد.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
کافی است نگاهی به آثار داریوش مهرجویی، پس از بحران «سنتوری» بیندازید تا متوجه شوید تبعات این برخورد با فیلم، چه تأثیری بر کیفیت فیلمسازی یکی از بهترین کارگردانان سینمای ایران به لحاظ روحی گذاشته است. تهیهکننده این فیلم فرامرز فرازمند بود که براثر سکته از دنیا رفت و داریوش مهرجویی صراحتا اعلام کرد او از غم «سنتوری» دق کرده است!
سرانجام چه شد؟
فیلم «سنتوری» ابتدا و در همان روزهای داغ مجادله برسر دلایل توقیفش، قاچاق شد و بسیاری نسخه بدون سانسور آن را دیدند اما بعدها هیچگاه فیلم بهصورت رسمی روی پرده نرفت و تنها نسخهای از آن در شبکه نمایش خانگی عرضه شد.
9 : خانه پدری/ کیانوش عیاری
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
کیانوش عیاری روایت میکند که زمانی در نشست مشترک با یکی از مسئولان ارشد نیروی انتظامی، این گزاره از سوی آن مسئول مطرح میشود که فیلمسازان باید با صراحت سراغ معضلات اجتماعی بروند. عیاری براساس همین دعوت، ایده ساخت «خانه پدری» را با مسئولان ناجا مطرح میکند و فیلم با حمایت «ناجی هنر» به سرانجام میرسد. ترکیب بازیگران و داستان ملتهب، اصلیترین برگبرندههای «خانه پدری» برای ارتباط با مخاطب بودند.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
همان زمان که ساخت فیلم «خانه پدری» به پایان رسید، مسئولان ناجیهنر تبدیل به اولین معترضان آن شدند و بهعنوان سرمایهگذار تصمیم به عدم اکران آن گرفتند. مسئولان سینمایی وقت هم در این مسئله با آنها همداستان بودند و استدلال مشترک هر دو طرف هم خشونت بالا و عریان فیلم بهویژه در سکانسهای افتتاحیه بود. البته جریان معترض دیگری هم با وجوه نمادین فیلم زاویه پیدا کردند و مفاهیمی عجیب و غریب درباره نسبت مفهوم خانه پدری با کشور و نظام را به فیلم الصاق کردند!
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
کیانوش عیاری، نه یکبار، که برای سه بار، توقیف فیلم «خانه پدری» را تجربه کرد. فیلم ابتدا از حضور در فجر بازماند و بعد در دو نوبت، اکران عمومی آن با پایین کشیدن فیلم از پرده متوقف شد. عیاری البته باتجربهتر از آن بود که عقبنشینی کند و اتفاقا در گام بعدی «کاناپه» را ساخت که آنهم تا همین امروز در توقیف است!
سرانجام چه شد؟
فیلم «خانه پدری» قاچاق شد! نسخه باکیفیت فیلم، آنهم بدون سانسور و ممیزیهایی که وزارت ارشاد مدنظر داشت، به دست مخاطبانش رسید!
10: قاتل و وحشی/ حمید نعمتالله
فیلم چه ظرفیتهایی داشت؟
این تازهترین فیلم در فهرست حسرتهای بلندبالای سینمای ایران برای عبور از کابوس توقیف است! حمید نعمتالله در ادامه فیلمسازی در قالب علایق ویژه سینماییاش، زمانی که تصمیم گرفت تجربهای متفاوت در زمینه فیلمسازی در قالب ژانر را در کارنامه خود ثبت کند، سراغ «قاتل و وحشی» رفت تا آن را در ژانر وحشت به سرانجام برساند. فیلم از نظر ترکیب بازیگران و طعم و مزه متفاوتش، حتما ظرفیت بالایی برای ارتباط با مخاطبان دارد.
بهانهای برای حکم توقیفش اعلام شد؟
اولینبار زمانیکه فیلم نعمتالله از سوی هیات انتخاب جشنواره فیلم فجر در سال 98 مردود شد و نتوانست به ترکیب فیلمهای اصلی جشنواره راه پیدا کند، زمزمه توقیف آن مطرح شد. البته همان سال برخی اعضای هیات انتخاب، اعلام کردند دلیل عدم انتخاب فیلم، صادر نشدن پروانه نمایش برای آن بوده است. خشونت بالای فیلم و حضور لیلا حاتمی در آن با سر تراشیده، اصلیترین دلایلی است که تا به امروز برای توقیف فیلم مطرح شده است.
حکم توقیف چه تأثیری بر کارنامه عوامل داشت؟
هنوز زود است درباره تأثیر وضعیت امروز «قاتل و وحشی» بر کارنامه عوامل و بهخصوص کارگردانش نظر قطعی بدهیم اما آنچه مشخص است، حمید نعمتالله این روزها دیگر دل و دماغ سابق را برای فیلمسازی ندارد و بهنظر میرسد تا زمان تعیینتکلیف این فیلم، بعید است گام تازهای در این راستا بردارد.
سرانجام چه شد؟
هنوز سرنوشت «قاتل و وحشی» معلوم نیست و روحالله سهرابی مدیرکل عرضه و نمایش سازمان سینمایی در موضعی رسمی اعلام کرده است اکران این فیلم نیاز به یک تصمیم ویژه حاکمیتی دارد.
