روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی | یک روز پس از آنکه جامعه شناسان ایرانی سوگوار مرگ باقر پرهام، مترجم پرکار در این حوزه شدند؛ دانشجویان علوم سیاسی و روابط بینالملل هم به سوگ عبدالعلی قوام نشستند. استاد برجسته علوم سیاسی و مدیر گروه این رشته در دانشگاه شهید بهشتی برای حدود 17 سال.باقر پرهام که 7 خرداد 1402 درگذشت متولد 9 تیر 1314 در رودبار استان گیلان بود ولی قوام 10 سال بعد یعنی در سال 1324 در قزوین متولد شده بود.
پرهام به دلیل فقر مالی خانواده خود معلمی را انتخاب کرد و از سال 1335 به دانشسرای عالی رفت و پس از آن هم برای 5 سال تعهد معلمی به کاشان رفت ولی قوام در سال 1343 وارد مقطع کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه ملی ایران شد و 4 سال بعد از این دانشگاه فارغالتحصیل شد. وقتی قوام دانشجو بود؛ پرهام کار خود را در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی آغاز کرد.
قوام بلافاصله بعد از لیسانس خود به آمریکا رفت و در دانشگاه ایلینوی، کارشناسی ارشد اداره امور دولتی گرفت و پس از آن به انگلستان رفت و پس از گرفتن دومین مدرک کارشناسی ارشد خود در دانشگاه آبردین در رشته «تئوری اجتماعی و سیاست عمومی» در سال ۱۳۵۴ در همان دانشگاه ادامه تحصیل داد و در سال ۱۳۵۷ با مدرک دکتری علوم سیاسی فارغالتحصیل شد و پس از فارغالتحصیلی به ایران بازگشت و عضو هیات علمی دانشگاه ملی سابق و شهید بهشتی فعلی شد.
اما سرنوشت پرهام متفاوت بود. اوایل پاییز سال ۱۹۶۷ و در آستانه جنبش دانشجویی می 1968 در این کشور، با بورس تحصیلی دولت فرانسه به پاریس رفت و به دانشگاه نانتر در حومه شمال غربی این شهر رفت و در رشته جامعهشناسی برای دوره دکترا ثبت نام کرد. اما مدتی بعد بورسیه را رها کرد و به ایران بازگشت. در آغاز سال تحصیلی ١٣٥٠ با یک بورس تحصیلی دیگر مجددا عازم پاریس شد و در مدرسه عالی مطالعات علوم اجتماعی پاریس ثبت نام کرد.
آلن تورن جامعهشناس فرانسوی، استاد راهنمای او بود. پس از بیست و شش ماه از رساله دکترایش با موضوع بازسازی مناطق زلزلهزده فردوس دفاع کرد و در مقابل هیات داوران دانشگاه دکارت پاریس در اواسط زمستان ١٣٥٢ با اخذ درجه بسیار خوب تحصیلاتش را به پایان رساند و به ایران بازگشت.
در آن زمان شورای استادان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تصویب کرد که او به سمت استادیار جامعهشناسی در آنجا منصوب شود. درخواست دانشکده برای کسب موافقت به شورای دانشگاه تهران فرستاده شد. دانشگاه نیز موافقت کرد ولی سازمان ساواک با انتصاب او در آن سمت مخالفت کرد چرا که او یکی از اعضای کانون نویسندگان ایران، از تشکلهای روشنفکری مخالف رژیم بود. او به همین اتهام برای مدتی به زندان هم افتاد.
اینگونه بود که هر دو در اواخر دهه 50 کار علمی خود را در ایران آغاز کردند ولی یکی در دانشگاه و دیگری در خارج از دانشگاه.
پرهام البته ترجمه را از میانه دهه چهل آغاز کرده بود. با کتاب اندیشه هستی «ژان وال» که البته حوزه آن فلسفه است. آخرین کتاب ترجمه شده از او پدیدارشناسی جان اثر هگل است که در 840 صفحه توسط انتشارات آگاه در سال 1401 منتشر شد. در این میان کاربردیترین کتاب او برای دانشجویان و افراد مبتدی در حوزه جامعه شناسی، مبانی جامعه اثر هانری مندراس بود که در سال 1349 برای نخستین بار توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد.
از آن سو قوام اولین ترجمه خود را با عنوان مبانی دیپلماسی که نوشته جان ویک لین بود در سال 1355 انجام داد که موسسه عالی علوم سیاسی و امور حزبی آن را منتشر کرد ولی مهمترین کار او در این حوزه که هنوز هم رفرنسی برای دانشجویان علوم سیاسی است؛ کتاب اصول سیاسی خارجی و سیاست بینالمللی اوست که در سال 1370 توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) منتشر شد و برنده جایزه کتاب سال هم شد.
آثار عبدالعلی قوام به عنوان منابع اصول روابط بینالملل و سیاستهای تطبیقی به زبان فارسی شناخته میشود و از او به عنوان یکی از چهرههای اثرگذار در ارتقا علوم سیاسی در ایران یاد شده است. همان طور که آثار پرهام به عنوان دریچهای برای آشنایی درست ایرانیان با فیلسوفها و چهرههای برتر حوزه جامعه شناسی معروف است.
در نهایت، این دو استاد، به فاصله دو روز از دنیا رفتند. عبدالعلی قوام، در ۷۸ سالگی در تهران و باقر پرهام در ۸۷ سالگی در شهرِ ساکرامنتو مرکز ایالت کالیفرنیای آمریکا. پرهام از سال 2000 در این کشور زندگی میکرد. همان کشوری که قوام در آنجا تحصیل کرده بود. دنیا خیلی کوچک است! نه؟
