روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| هشدار رئیسجمهور و پاسخ طالبان؛ آخر هفته را به روزهای تنشآلودی میان ایران و افغانستان تبدیل کرد. موضوع این تنش حقابه ایران از رودخانه هیرمند بود. موضوعی که تاکنون بارها و بارها در رسانهها و از قول سیاستمداران مطرح شده است. ماجرای اختلاف ایران و طالبان بر سر هیرمند چیست و هر یک از طرفین چه میگویند؟
واقعیتهاییکه باید بدانید قبل از هر چیز باید چند واقعیت را بدانید:
* 54 درصد کل آب استان سیستان و بلوچستان از آبهای سطحی تامین میشود.
* آب سطحی، آب منطقه سیستان [به مرکزیت زابل] و شهر زاهدان را تامین میکند.
* پروژه تامین آب برای این استان از طریق حفر چاههای عمیق (آب ژرف) به دلیل هزینه بالا، میزان آب استحصال شده اندک و عناصر سمی و مسموم یافته شده در آب، شکست خورده است.
* با وجود گذشت هشت ماه از سال آبی (که از مهر آغاز میشود) و در آستانه فصل گرم و بیباران تابستان، فقط ۴۵درصد از باران یکساله این استان تامین شده است. این میزان نسبت به باران بلندمدت هم حدود ۴۶ درصد کمتر است.بنابراین برای دولت نگرانی ناشی از تنش آبی در این منطقه به وجود آمده است.
برنامه بلندمدت دولت
در سفر اخیر رئیسی به سیستان و بلوچستان طرح انتقال آب از دریا کلنگ خورد. اجرای این طرح البته از آبان سال ۱۴۰۰ آغاز شد و طبق تفاهمنامههای منعقد شده، آب انتقالی به استانهای خراسان رضوی و خراسان جنوبی در بخش صنعت به مصرف خواهد رسید، اما این آب در سیستانوبلوچستان برای تامین مصارف آشامیدنی نیز پیشبینی شده است ولی طبق برنامه زمانبندی شده، این طرح با سرمایهگذاری ۳ میلیارد یورویی تا پایان سال ۱۴۰۴ به بهرهبرداری خواهد رسید. بنابراین تا آن زمان دولت باید فکری به حال حقابه ایران از هیرمند کند که منبع اصلی آبهای سطحی در شمال استان است.
از هیرمند چه میدانیم؟
هیرمند با ۱۴۰۰کیلومتر طول، بزرگترین رودخانه داخلی افغانستان و دهمین رودخانه بزرگ قاره آسیاست که در فصل بهار عرض آن به ۹۰۰ متر میرسد و در تابستان از ۳۰۰ متر کمتر نمیشود. میزان آب هیرمند در طول سال بین شصت تا دویست متر مكعب [بر ثانیه] متغیر است.
رودهای حوضه هیرمند ۴۰درصد زمینهای کشاورزی افغانستان را آبیاری میکند. برای استفاده بیشتر از آب این رود بر روی هیرمند و شعبههایش بندهایی ساخته شده است که بزرگترین آنها بند کجکی به گنجایش ۱.۸میلیارد مترمکعب و دیگری سدی به نام کمال خان با حدود ۵۳میلیون مترمکعب ظرفیت مخزن است.
اختلاف ایران و افغانستان میزان استفاده از آب این رودخانه است. از زمان تثبیت نهایی مرزهای میان ایران و افغانستان در سال ۱۳۱۵ بارها بحران سیاسی میان دو کشور به وجود آمده که در نهایت به قراردادی در سال ۱۳۵۱ منجر شد که طبق آن حقابه ایران، سالانه ۸۲۰میلیون متر مکعب برای سالهای با بارش عادی خواهد بود و برای سالهای خشکسالی به نسبت میزان کاهش، آب حقابه ایران نیز کاهش مییابد.
طالبان چه میگوید؟
طالبان میگوید: در سالهای اخیر در افغانستان و منطقه خشکسالی رخ داده و سطح آب پایین آمده است به شمول دریای (رودخانه) هلمند و تعداد زیادی از ولایات و مناطق کشور از خشکسالی رنج میبرند و آب کافی وجود ندارد. اکنون در بند کمال خان هیچ آب وجود ندارد و اگر آب بند کجکی در آن جاری شود تا آنجا (ایران) نمیرسد.
ما چه میگوییم؟
اما تصاویر ماهوارهای که کاوه مدنی، معاون سابق سازمان محیطزیست و کارشناس این حوزه منتشر کرده نشان میدهد که ادعای طالبان دروغ است.
سخنان امیرعبداللهیان
وزیر خارجه ایران شامگاه چهارشنبه در این خصوص با سرپرست وزارت خارجه افغانستان صحبت کرد و سپس در جلسهای در استان سیستانوبلوچستان گفت: ما به آنها اعلام کردیم طبق کارشناسی، عکسهای ماهوارهای و ارزیابی تیم مشترک میزان آب را بررسی کنند و آب رهاسازی شود. تیم کارشناسی ما آماده است تا به افغانستان سفر کند و این مسئله را بررسی کنند که واقعا سد کجکی آب دارد یا نه بعد این مسئله معلوم میشود.
لحن امیرعبداللهیان در روز پنجشنبه تندتر شد و گفت: اینکه آیا در سد کجکی که منشا آب حقابه ایران است، آبی وجود دارد یا نه، اظهارات سیاسی من و سرپرست وزارت خارجه افغانستان نیست بلکه باید هیأت فنی از وزارت نیروی ایران به طور مشترک با طرف افغانستانی از سد کجکی بازدید کنند و میزان آب را بسنجند. بر مبنای این سنجش باید اعلام شود که آیا در صورت رهاسازی آب، این آب به منطقه سیستان وارد میشود یا خیر؟او سپس در اظهاراتی بیسابقه گفت: اگر لازم باشد از ابزار فشار برای وادار کردن آن بخش از هیأت حاکمه افغانستان که با اعطای حقابه ایران همکاری نکنند، استفاده خواهد شد.
اخطار رئیسی
پس از آن رئیسجمهور که برای افتتاح چند طرح به سیستانوبلوچستان رفته بود در سخنان تندی گفت: میخواهم به حاکمان افغانستان عرض کنم که این سخن بنده را مطلب عادی تلقی نکنند، بسیار جدی بگیرند؛ به مسئولان و حاکمان افغانستان اخطار میکنم که حق مردم و منطقه سیستانوبلوچستان را سریعا بدهند.
رئیسجمهور با اشاره به برخی ادعاهای منتشره مبنی بر اینکه سد احداث شده بر روی هیرمند آب چندانی ندارد یا بخشی از آن رسوبات است، تصریح کرد: باید هرچه سریعتر این اجازه به کارشناسان ما داده شود تا این مسئله را بررسی کنند، اگر کارشناسان ما این مطلب را تایید کردند، بسیار خب اشکال ندارد، در نبودن آب ما بحثی نداریم، اما اگر آب وجود دارد، این حق مردم سیستانوبلوچستان باید داده شود و ما به هیچ عنوان اجازه نمیدهیم حق مردم ضایع شود.
رئیسی تاکید کرد: بدانند دولت مصمم است حق مردم را در همه شئون بگیرد؛ این هم حق مردم استان است و ما دنبال میکنیم. در همه نقاط مرزی کشور و نه صرفا در اینجا حق مردم کشورمان را خواهیم گرفت. آب مسئله اصلی دنیای امروز است و اجازه نمیدهیم این حق مردم ایران از طرف هیچ کشوری ضایع شود.
رئیسجمهور با تاکید دوباره بر این نکته که مخاطبان این سخنان وی، باید این اخطار را کاملا جدی بگیرند، گفت: این سخنان بنده را بسیار جدی بگیرند و بعدا گله نکنند که به ما گفته نشد یا تصور میکردیم میشود با گفتار سیاسی و گذشت ایام از این مسئله گذر کرد، خیر! گذشت ایام این مسئله را حل نمیکند. از حاکمان افغانستان میخواهم که این مطلب بنده را بسیار جدی بگیرند و سریعا اقدام کنند که مردم سیستانوبلوچستان به حقشان برسند.
بیانیه طالبان و واکنش امیرعبداللهیان
پس از این سخنان ریاست هیات وزرای طالبان در بیانیهای مجددا بر ادعای قبلی تاکید کرد و ضمنا گفت: خواست مکرر ایران و بازتاب نامناسب آن در رسانهها را زیانآور میدانیم. مقامات ایرانی باید اطلاعات خود را در مورد آب هلمند تکمیل نمایند و بعد خواستشان را مطرح کنند. اگر واقعیت درست مطالعه نشود و چنین اظهاراتی مطرح گردد میتواند فضای سیاسی میان مردم و کشورهای دو ملت مسلمان را آسیب بزند که به نفع هیچ طرفی نیست و نباید تکرار شود. نیاز است تا جانب ایرانی این حقایق را درک نماید.
این سخنان با واکنش وزیر خارجه روبهرو شد و او در توئیتی نوشت: در ماههای اخیر مکررا از ملامتقی سرپرست وزارت خارجه افغانستان خواستم طبق عهدنامه هیرمند، به تعهدات خودشان عمل کنند و امکان بازدید هیاتهای فنی و سنجش میزان آب را فراهم کنند که نکردند. سیستان از خشکسالی رنج میبرد. ملاک بود و نبود آب، بازدید فنی و عینی است و نه صدور بیانیه سیاسی.
چه خواهد شد؟
افغانستان چه در زمان دولت قبلی و چه در زمان دولت فعلی در حال استفاده از ابزار آب برای امتیازگیری از ایران است. درست است که بخشی از این اختلاف به دلیل کاهش میزان بارندگی و افزایش سطح کشت در افغانستان و نیز ساختن سد برای تولید انرژی برق است ولی طالبان که تاکنون هیچ کشوری در جهان آن را به عنوان یک دولت مشروع به رسمیت نشناخته است، مانند ماجرای اخراج زنان از جامعه برای فشار به جامعه بینالمللی از ابزار آب نیز برای فشار به ایران استفاده میکند و به نظر هم نمیرسد که استفاده از ابزارهای فشار در دستور کار جدی ایران باشد اما در صورتی که قرار باشد چنین ابزاری مورد استفاده قرار بگیرد احتمالا خود را در اخراج مهاجران افغان یا تقویت نیروهای مخالف طالبان مثل جبهه مقاومت ملی و فرزند احمد مسعود نشان خواهد داد.
