روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| یک تست اطلاعات عمومی. همسایگان شمالی ایران را نام ببرید؟ ایران از راه خشکی در شمال با ترکمنستان و آذربایجان و ارمنستان همسایه است و از راه دریا، همسایه روسیه و قزاقستان هم هست. بخشی از این منطقه در اصطلاح قفقاز است و بخشی دیگر در اصطلاح، آسیای میانه. البته آسیای میانه شامل ازبکستان، تاجیکستان و قزاقستان هم میشود و گرجستان نیز در میان کشورهای قفقاز قرار دارد. حضور سید ابراهیم رئیسی در اجلاس شانگهای که در شهر سمرقند ازبکستان برگزار شد و تحولات اخیر آذربایجان و ارمنستان باعث شد که بخواهیم این دو منطقه را به شما معرفی کنیم. آسیای میانه در شرق و قفقاز در غرب خزر.
اجلاس کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای در سمرقند برگزار شده بود. شهری که برای ما، نامی آشنا دارد. شاید در نگاه اول آن شعر حافظ در ذهن بیاید که میگوید: «اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را / به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را». ولی اگر کمی تاریخ هم بخوانیم متوجه میشویم که تا 300سال پیش این شهر، جزئی از خاک ایران بوده است.
یک: از همین شهر سمرقند، سخن خودمان را آغاز کنیم. سمرقند حالا یکی از شهرهای ازبکستان است. پایتخت این کشور، شهر تاشکند است و به جز سمرقند، شهر نام آشنای دیگری مانند بخارا نیز در این کشور قرار دارد. مساحت ازبکستان، حدودا یک چهارم ایران است (حدودا 450 هزار کیلومتر مربع) و جمعیت آن نزدیک به 33میلیون نفر است. به این ترتیب، ازبکستان، پرجمعیتترین کشور در میان کشورهای آسیای مرکزی است. از نظر جغرافیایی این کشور، کشوری محصور در خشکی است.
درست مثل کشور جنوبیاش افغانستان. ازبکستان از شمال و غرب با قزاقستان، از شرق با تاجیکستان و قرقیزستان و از جنوب علاوهبر افغانستان با ترکمنستان مرز مشترک دارد. مسلمانان 80درصد از جمعیت این کشور را تشکیل میدهند و زبان این کشور ازبکی است اما گفته میشود که دو شهر بزرگ سمرقند و بخارا در این کشور همچنان فارسی زبانند. در جنوب این کشور هم تاجیکهایی حضور دارند که نزدیک به فارسیزبانان هستند. ازبکستان از تولیدکنندگان عمده پنبه در جهان است. ضمنا معدن طلای مورونتا در کویر قزلقوم ازبکستان، بزرگترین معدن طلای روباز جهان است و این کشور را در جایگاه دومین تولیدکننده طلای جهان قرار داده است.
از دیگر ویژگیهای ازبکستان دریاچه آرال است که باقیمانده از یک دریای باستانی است و کمکم مانند همین دریاچه ارومیه در حال خشک شدن است. رئیس دولت در این کشور در حال حاضر شوکت میرضیایف است که از سال 2016 تاکنون رئیس جمهور است. نفر قبلی او اسلام عبدالغنییویچ کریموف و اتفاقا متولد همین شهر سمرقند بود که از زمان فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ تا زمان مرگش در سال ۲۰۱۶ بر این کشور ریاست کرد و از او به عنوان یکی از دیکتاتورهای مستبد جهان یاد میکنند.
دو: از ازبکستان که به سمت بالا برویم به قزاقستان میرسیم. قزاقها برای ما بیش از اینکه یک قومیت باشند، نام یک نیروی نظامی است. قوای قزاق نام یک نیروی نظامی ویژه بود که در حوالی سال 1260 به درخواست ناصرالدین شاه قاجار درپی قراردادی بین ایران و روسیه تزاری تشکیل شد و از مهمترین نیروهای آن میتوان به کلنل لیاخوف و رضا پهلوی اشاره کرد. آخرین خبری که در مورد قزاقستان خواندیم تغییر نام پایتخت این کشور بوده است. پایتخت فعلی این کشور آستانه است ولی بارها پایتخت و نام مرکز این کشور تغییر کرده است.
نورسلطان نظربایف اولین رئیسجمهور قزاقستان، در سال ۱۹۹۷ پایتخت را از آلما آتا به شهر اکمولا منتقل کرد. شهر اکمولا در سال ۱۹۹۸ به آستانه تغییر نام داد. در ۲۳ مارس ۲۰۱۹، قاسم جومارت توکایف، رئیس فعلی دولت، فرمانی را امضا کرد که به افتخار نظربایف، آستانه را به نورسلطان تغییر نام داد و دوباره حالا به آستانه برگشته است. آستانه از یک نظر برای ما نام آشنایی است چراکه مذاکرات ایران و روسیه و ترکیه برای مسئله سوریه و نیز بخشی از مذاکرات هستهای در دوران احمدینژاد در این شهر اتفاق افتاد.
قزاقستان کشور بسیار بزرگی است. تقریبا یک و نیم برابر ایران وسعت دارد. قرقیزستان همسایه ماست در خزر و یکی از کشورهایی است که باید با آن در مورد رژیم حقوقی این دریاچه صحبت کنیم. جمعیت این کشور حدود 19میلیون نفر هستند و اکثر آنها مسلمان. هوای قزاقستان و به خصوص شهر آستانه به شدت سرد است. پایگاه فضایی بایکونور در کشور قزاقستان قرار دارد که تا سال 2050 در اجاره روسیه است.
این پایگاه قدیمیترین پایگاه فضایی جهان است. یوری گاگارین نخستین انسان فضانورد از این پایگاه به فضا سفر کرد. این کشور بزرگترین تولیدکننده گوشت اسب در جهان است که خوردن آن در فقه شیعه، مکروه است. رئیسجمهور فعلی قزاقستان قاسم جومارت توقایف است که بعد از نورسلطان آبیشولی نظربایف به این سمت رسیده که از سال 1990 تا زمان استعفایش در مارس 2019، رئیس دولت قزاقستان بود.
سه: تا از قزاقستان صحبت کردیم از قرقیزستان هم بگوییم. قرقیزستان همان کشوری هم هست که این روزها در حال یک درگیری جدی با کشور جنوبی خود یعنی تاجیکستان است. قرقیزستان هم مانند ازبکستان محصول در خشکی است. این کشور از شمال با قزاقستان از شرق با چین، از جنوب با تاجیکستان و از غرب با ازبکستان همسایه است. کشور کوچکی است، حدودا یک هشتم ایران و جمعیتش هم حدود 7 میلیون نفر است. پایتخت این کشور بیشکک است و مانند دو کشور قبلی، اکثریت مردم قرقیزستان نیز مسلمان هستند. حدود هشتاد درصد.
با وجود نزدیکی این کشور به روسیه اما از نظر نژادی و فرهنگی مردم قرقیزستان به ترکیه نزدیک هستند و زبانشان نیز شاخهای از زبان ترکی است. اما قرقیزستان و قزاقستان زبان روسی را به عنوان زبان رسمی خود نگه داشتهاند. اقتصاد قرقیزستان اقتصاد کوچکی است و تولید ناخالص داخلی این کشور حدودا 38 میلیارد دلار است ولی بیش از 50درصد از کل صادرات این کشور، طلا است. قرقیزستان کشوری است که سطح دموکراتیک آن بیش از دو کشور قبلی است و نمیتوان در آن رهبری را نام برد که از زمان شوروی تا یکی دو سال قبل، حکومت را در دست داشته باشد.
چهار: برویم سراغ تاجیکستان. در میان همه این کشورهایی که از آنها صحبت کردیم تاجیکها به ما نزدیک هستند. زبانشان فارسی است و اساسا نزدیک بودن شخصیتی مثل احمد مسعود و مبارزان پنجشیری به ایران، دستکم در برههای از تاریخ، به خاطر همین نزدیکی فرهنگی است. خیلی تکراری است ولی باید گفت که تاجیکستان هم کشوری محصور در خشکی است. وسعتش حدودا یک دهم ایران است و جمعیتش حدود 10میلیون نفر. این کشور کوچکترین کشور آسیای میانه است و با افغانستان از جنوب، ازبکستان از غرب و شمال، قرقیزستان از شمال و جمهوری خلق چین از شرق، هممرز است.
پایتخت این کشور شهر دوشنبه است که معمولا توسط ایرانیها با طنز ادا میشود کما اینکه بهنام بانی، اخیرا در این شهر کنسرتی برگزار کرد و گفت: من روز شنبه به دوشنبه آمدم. گفتیم که زبان این کشور فارسی است ولی زبان ارتباطات بینالمللی این کشور روسی است. از نظر دینی، 97درصد از مردم تاجیکستان مسلمان هستند. جالب است بدانید که تاجیکستان کشوری به شدت کوهستانی است تا جایی که گفته شده نزدیک به ۹۳درصد تاجیکستان را رشتهکوههای بلند تیانشان، پامیر و آلای دربر گرفتهاست. اقتصاد این کشور هم کوچک است و کمتر از 50 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی دارد و بیشتر صادرات آن زینک و آلومینیوم است. در تاجیکستان امامعلی رحمان، از نوامبر ۱۹۹۴ رئیسجمهور است.
پنج: یک کشور دیگر در این سو باقیمانده و آن ترکمنستان است که ما هم با آن مرز دریایی داریم و هم مرز زمینی. این کشور به جز ما از شمال با قزاقستان و ازبکستان و از جنوب با افغانستان همسایه است. از نظر دریایی نیز ترکمنستان به جز ما با آذربایجان و روسیه و قزاقستان نیز مرز دارد. این کشور حدودا یک سوم ایران وسعت دارد ولی جمعیت آن حدود 6 میلیون نفر است. پایتخت این کشور عشق آباد است و منطقه و شهر مهمی مثل مرو که در تاریخ ایران نقشآفرین بوده در این کشور قرار دارد.
قومیت مردمان این کشور، مثل منطقه ترکمن صحرا در شمال شرقی استان گلستان ما و زبان آن ترکمنی است. دین اکثر مردم این کشور نیز اسلام است. این کشور بیابانی سرشار از نفت و گاز است به صورتی که در میان کشورهای جهان، جایگاه چهارم را در میزان ذخایر ثابت گاز طبیعی دارد. با این حال حکومت ترکمنستان دموکراتیک نیست و از سال 1990 یعنی بعد از فروپاشی شوروی تاکنون سه رئیسجمهور در این کشور حاکم بودند: صفرمراد نیازُف از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۰۶، قربانقلی بردیمحمداف تا سال 2022 و حالا هم پسر او سردار بردیمحمداف.
شش: در این سوی خزر، همسایه حاشیهساز این روزهای ما آذربایجان است. کشوری دو پاره. بخش بزرگی از آن هم مرز با خزر به پایتختی باکو و بخشی دیگر، دور افتاده در آن سو به نام نخجوان. در این میان ارمنستان وجود دارد و یکی از بزرگترین دعواهای قفقاز حالا ایجاد یک کریدور است بین این دو بخش آذربایجان. اما اول بگوییم که قفقاز چیست. قفقاز ناحیهای در آسیا و اروپا میان دریای خزر و دریای سیاه است که رشتهکوه قفقاز در آن واقع است. این منطقه از نظر سیاسی به دو بخش قفقاز جنوبی (ماورای قفقاز) و قفقاز شمالی تقسیم میشود. قفقاز شمالی در روسیه قرار دارد و شامل جمهوریهای خودگردانی مثل داغستان و چچن است ولی قفقاز جنوبی شامل کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان میشود و برخی، بخشی از ایران و ترکیه را نیز ذیل این نام میدانند.
و اما آذربایجان. این کشور از نظر سیاسی به شکل دیکتاتوری اداره میشود و الهام علی اف و پدرش حیدر علی اف، از 1993 تاکنون در آن حکومت دارند ولی از آنجاییکه اکثریت (97 درصد) مردم آذربایجان مسلمان و شیعه هستند، حکومت این کشور، سازوکاری سکولار را در پیش گرفته تا مانع از نزدیکی این مردم به همتایان خود در ایران شوند. به جای آن الهام علی اف تا توانسته در این سالها به صورت آشکار با ترکیه (کشوری که از طریق نخجوان با آن 17 کیلومتر مرز مشترک هم دارد) و به صورت پنهان با اسرائیل همکاسه شده است.
پایتخت این کشور باکو است. مساحت این کشور کمتر از استان سمنان ماست ولی بیش از 10میلیون نفر جمعیت دارد. ناگفته هم شاید پیدا باشد که آذربایجان تا زمان قاجاریه جزو خاک ایران بود و در جنگهای ایران و روسیه، طی قراردادهای گلستان و ترکمانچای به روسیه ملحق شد. اقتصاد آذربایجان بر روی دو محور اساسی نهفته که در هر دو باکو نقش فعالی دارد. یکی نفت تا آنجا که خاطره تاریخی ایران، روایتهایی دارد از کارگران نفتی ایران که در باکو فعالیت میکردند و دیگر توریسم که باز هم باکو در آن نقش دارد و توانسته حتی با وجود اینکه آذربایجان در فوتبال حرفی برای گفتن ندارد؛ میزبان برخی از رقابتهای مهم اروپایی هم باشد.
هفت: ارمنستان همسایه دیگر ماست که تقریبا میتوان گفت از همه نمونههای پیش گفته، وضعیت دموکراتیکتری دارد. از نام این کشور مشخص است که اهالی آن از قوم و مذهبی ارمنی هستند که شاخهای از مسیحیت است. آنها نزدیک به کلیسای ارتدوکس روسیه هستند. این کشور به اندازه استان مرکزی وسعت و حدود 3 میلیون نفر جمعیت دارد. اقتصاد کوچک 12 میلیارد دلاری این کشور بیش از هر چیز مبتنی بر دو ماده معدنی طلا و مس است. البته توریسم هم در این کشور، جایگاه خودش را دارد مخصوصا با توجه به جاذبههای طبیعی مثل رشته کوه آرارات و دریاچه سوان. تاریخ ارمنستان تاریخ غمباری است مخصوصا در قرن نوزدهم و بیستم. در این بخش از تاریخ است که ارمنیها اعتقاد دارند، حکومت عثمانی در یک نسل کشی، حدود 300 هزار نفر از آنان را کشته است. در ماجراهای اخیر قره باغ هم داستان این است که ایران اگرچه با به دست آوردن قره باغ توسط آذربایجان مسلمان نشین، مشکلی ندارد ولی نمیخواهد مرز خود را هم با ارمنستان از دست بدهد و از این رو است که در روزهای اخیر، در طرف ارمنستان ایستاده است.
هشت: و النهایه برسیم سراغ گرجستان. کشوری که در سالهای اخیر ایرانیان زیادی برای خرید ملک و سرمایهگذاری و شغل و البته تفریح به آنجا سفر کردند. گرجستان یک کشور اروپایی است ولی عضو اتحادیه اروپا نیست و سفر به آن نیز نیاز به ویزای شنگن ندارد. این کشور از غرب با دریای سیاه، از شمال با روسیه، از جنوب شرق به جمهوری آذربایجان و از جنوب با ترکیه و ارمنستان هممرز است. هم مرز بودن با روسیه باعث شد که آن کشور مشابه همین وضعیت فعلی در اوکراین در سال 2008 به دو منطقه آبخازیا و اوستیای جنوبی گرجستان حمله و آنجا را ضمیمه کشور خود کند. وسعت گرجستان حدود 70هزار کیلومتر مربع است یعنی به اندازه استان هرمزگان و جمعیت آن حدود 4 میلیون نفر است. این کشور، کشوری دموکراتیک است و عضو ناظر ناتو و اتحادیه اروپا به شمار میرود. مردمان گرجستان، گرجی و مسیحی ارتدوکس هستند. گرجستان از نظر اقتصادی هم روی ماده معدنی مثل مس سرمایهگذاری کرده و هم روی صنایعی مثل اتومبیل و هم البته در بخش خدمات مثل توریسم.
