برای نخستین مرتبه در تاریخ آمریکا، دادگاه ایالتی در مونتانا بهنفع فعالان محیط زیستی کودک و نوجوان رای داد. برابر این حکم، دولت ایالتی در نقض حقوق قانون اساسی این کودکان مقصر شناخته شد، چون به شرکتهای سوخت فسیلی اجازه داده است تا محیط زیست سالم و تمیز را ویران کنند.
ماجرا چیست؟
۱۶ کودک و جوان پنج تا ۲۲ ساله در ۱۳ مارچ ۲۰۲۰ «شکایت اقلیمی قانوناساسی» خود را تسلیم دادگاه کردند و جلسات دادگاه، در ژوئن امسال پایان گرفت. (تصویر تعدادی از این افراد را میبینید) وکلای ۱۶ کودک و نوجوان توانستند ثابت کنند که افزایش مقدار گازهای گلخانهای در اتمسفر زمین، منجر به دمای بالاتر، خشکسالی طولانیتر، جنگلسوزی و آتشسوزیهای بیشتر و کاهش بارش برف در ایالت مونتانا شده است.
آنها همچنین در گذر دو هفته جلسات دادگاه گفتند که این تغییرات آب و هوایی، به سلامت فیزیکی و روانی ساکنین این ایالت لطمه زده است. دود آتشسوزیها به آلودگی هوا منجر شده و خشکی رودخانهها به پایداری کشاورزی، ماهیگیری و سرگرمی در طبیعت این ایالت لطمهای جدی زده است. مردمان بومی نیز در دادگاه شهادت دادند که تغییرات اقلیمی به آیینهای آنها و منابع سنتی غذای آنان آسیب زده است.
روند این دادگاه نزدیک به سه سال طول کشیده است. فرآیند سه ساله دادگاه مونتانا هم ارزان تمام نشده است و این ۱۶ نوجوان با حمایت «صندوق کودکان ما»، «مرکز حقوق محیط زیستی غرب» و «شرکت حقوقی مکگاوری» توانستند مراحل مختلف اداری دادگاه را طی کنند تا به این رای برسند. صندوق کودکان ما بهتنهایی ۲۰ میلیون دلار کمک مردمی جمع کرده بود تا بتواند هزینههای دادگاه را پرداخت کند.
قاضی و نماینده دادستان چه گفتند؟
قاضی کتی سیلی در حکم خود بر شیوه دولت ایالتی مونتانا در اهدای مجوز به پروژههای سوخت فسیلی متمرکز شده است. برابر قوانین محلی، دولت اجازه ارزیابیهای محیطزیستی و اثرات تولید گازهای گلخانهای این پروژهها بر محیط زندگی را نمیدهد. قاضی سیلی میگوید این خلاف قانون اساسی ایالت مونتانا است. مونتانا از انگشتشمار ایالتهای آمریکا است که حفاظت از محیط زیست را در قانون اساسی خود ذکر کرده است.
اما امیلی فلاور سخنگوی دادستان عالی ایالت مونتانا، این حکم دادگاه را «چرت» خواند و گفت دادستان ایالتی درخواست تجدیدنظر خواهد داد. وکلای دولت ایالتی در دادگاه گفته بودند حتی اگر ایالت مونتانا تولید گازهای گلخانهای خود را به صفر کاهش دهد، «این اقدام هیچ تاثیری در سطح جهانی» نخواهد گذاشت، چون دیگر ایالتها و دولتهای جهان مقدار بیشتری از این گازها را به اتمسفر زمین خواهند فرستاد. بهانهای که گسترده توسط دیگر دولتهای جهان برای عدم اقدام نسبت به گرمایش زمین تکرار میشود. آنها همیشه انگشت اتهام را به سمت دولتی دیگر میگیرند.
فلاور در ایمیلی به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: اهالی مونتانا را نمیتواند بهخاطر تغییرات اقلیمی سرزنش کرد. تئوری حقوقی این افراد پیشتر در دادگاههای فدرال و ایالتی چندین ایالت رد شده بود. اینجا هم باید دادخواست آنها رد میشد، اما آنها یک قاضی که از لحاظ ایدئولوژیک بهآنها نزدیک بود را یافتند که گامی رو به عقب برداشت تا به این پرونده اجازه پیشرفت بدهد و برای خودش در [ساخت] یک مستند جایی باز کند.
چرا این رای مهم است؟
رای دادگاه منطقهای مونتانا چنین الزامی برای دولت محافظهکار و طرفدار سوختهای فسیلی ایجاد نمیکند. مقامات دولت این ایالت گفتهاند که به دادگاه تجدیدنظر میروند و تقاضا میکنند این رای تغییر کند. اگر این اقدام صورت بگیرد و دادگاه تجدیدنظر دوباره حکم این دادگاه را تایید کند، و پس از آن اگر دولت ایالتی دوباره به دادگاه عالی آمریکا درخواست تجدیدنظر کند و اگر دادگاه عالی آمریکا رای این دادگاه را تایید کند، از آن پس نه تنها ایالت مونتانا، بلکه دولت فدرال آمریکا و دیگر ایالتهای این کشور نیز مجبور خواهند شد تا قوانین خود را بهنفع محیط زیست و حق حیات نسلهای آینده تغییر دهند.
از سوی دیگر رای دادگاه خبر خوبی برای فعالان محیط زیست در آمریکا و برای کنشگران زیستمحیطی در سراسر جهان است. در کشورهای مختلف، کودکان، نوجوانان و جوانان دولتها را به دادگاه کشاندهاند تا «دولت به وظیفه خود در محافظت از شهروندان» در مواجهه با تغییرات اقلیمی ناشی از گرمایش زمین عمل کند.
مهمترین رای را تاکنون دادگاه عالی هلند در لاهه در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۹ میلادی به نفع فعالان محیطزیست صادر کرد. درخواست نوجوانان هلندی تعهد جدی دولت به کاهش تولید گازهای گلخانهای بود. در آن زمان، قاضی دولت هلند را موظف کرد تا تولید گازهای گلخانهای این کشور را در مقایسه با سطح تولید این گازها در ۱۹۹۰ میلادی، ۲۵درصد کاهش دهد. البته این رای دادگاه عالی هلند هم به تغییری جدی منجر نشد و یک بررسی در ۲۰۲۱ میلادی نشان داد که دولت همچنان تلاش جدی و تاثیرگذار برای کاهش تولید گازهای گلخانهای انجام نداده است.
دلیل دیگر هم اینکه رای ۱۰۵ صفحهای دادگاه مونتانا در شیوه قضایی آمریکا اهمیت دارد. این کشور از شیوه بریتانیایی (کامن لا) استفاده میکند و در این شیوه، رای یک دادگاه میتواند مستندی برای رای دادگاههای بعدی باشد. اگر رای این دادگاه سرانجام به دادگاه عالی آمریکا برسد، حتی برای قضات دادگاههای کشورهایی مانند بریتانیا، کانادا، استرالیا یا نیوزیلند میتواند مستندی باشد که طبق آن، رایهایی مشابه صادر کنند. (زمانه)
