روزنامه هفت صبح| زلزله ترکیه و تلفات آن به یک داغ بزرگ در سطح جهانی تبدیل شده و البته پرسشهایی را هم ایجاد کرده است. پرسشهایی از این دست که چرا تلفات زلزله تا این حد بالاست و اساسا چه چیز باعث ایجاد این زلزله شده است. دلیل زلزله چه بوده است؟
پوسته زمین از قطعات جدا از هم تشکیل شده است که به آنها صفحات زمین میگویند که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. این صفحات حرکت میکنند اما بیشتر اوقات با تماس و اصطکاک با صفحات مجاور جلوی حرکت آنها گرفته میشود. گاهی فشار صفحات به همدیگر بهقدری شدید میشود که ناگهان صفحهای روی صفحه دیگر میلغزد و باعث حرکت سطح زمین میشود. آنطور که بیبیسی نوشته در زمینلرزه اخیر صفحه عربستان به سمت شمال حرکت و به صفحه آناتولی فشار وارد کرده و روی آن لغزیده است.
داغ شدن بازار شایعات
داغ شدن بازار شایعات در پس هر زلزله موضوع جدیدی نیست. شایعاتی نظیر اینکه زلزله در پی یک آزمایش مخفی هستهای زیرزمینی ایجاد شده، پیش از زلزله نورهای مرموز در آسمان دیده شده یا اینکه اساسا تمام ماجرا از یک آزمایش سرّی مخرب بهنام هارپ ناشی میشود، همواره وجود داشته است.
دویچه وله در خصوص ماجرای هارپ نوشته: بر اساس این شایعه که از سالها پیش وجود داشته، هارپ یک سلاح مخوف تولید زلزله است که آمریکاییها با به کار گرفتن آن در مناطق مختلف جهان، گردباد و طوفان و زلزله یا تغییرات آب و هوایی ایجاد میکنند. نشردهندگان این شایعه عموما پس از هر زلزلهای، شبکههای اجتماعی را از شایعات اینچنینی پر میکنند.
برخی پا را از اینهم فراتر گذاشته و ادعا میکنند، این زلزلهها بر اثر بقایای گاز ناشی از هارپ رخ میدهد و برخی دیگر هارپ را یک نوع بمب هیدروژنی و گازی میدانند که در ابتدا به شکل نور پدیدار شده و باعث سردرد و حالت تهوع میشود و در منطقه برنامهریزیشده در دل زمین شروع به آزاد شدن گاز کرده و موجب لرزههای شدیدی میشود که کاملا شبیه به زلزله است.
این حجم از تخیلپردازی اما، بهرغم آنکه بارها و بارها از سوی متخصصان رد شده، همچنان در شبکههای اجتماعی دست به دست میشود و مورد استقبال قرار میگیرد. متخصصان زلزله بهتر از هر کسی میدانند که لرزههای حاصل از انفجار، از زلزلههایی که ناشی از جنبش در گسلهای فعال زمین هستند قابل تفکیکند. با وجود مراکز مستقل تحقیقات زلزله در مناطق مختلف دنیا، حتی تصور این که زلزلههای مصنوعی منتج از سلاحهای مخفیانهای وجود دارند که از دید مراکز تحقیقاتی دنیا پنهان میمانند، عقلانی نیست.
مشاهده نور در زمان زمینلرزه نیز پدیدهای است که از مدتها پیش گزارشهایی درباره آن وجود داشته و ویدئوهای بسیاری نیز در این باره منتشر شده است. این پدیده که بهعنوان نورهای زمینلرزه شناخته میشود، در بسیاری از نقاط جهان مشاهده شده و توضیحات شبهعلمی مختلفی نیز برای آن ارائه شده است.
برخی از نشردهندگان شبهعلم، آن را به اشیاء ناشناس پرنده یا اصطلاحا یوفوها و برخی دیگر به هارپ نسبت میدهند. اما متخصصان ژئوفیزیک ظهور این نورهای عجیب در زمان زمینلرزه را ناشی از تولید بارهای الکتریکی در اثر تنشهای درون زمین در سنگهای آذرین مانند گابرو و بازالت میدانند؛ نورهایی شبیه به رعد و برق که در پی گذر امواج لرزهای در امتداد یک گسل ایجاد میشوند و دلیل آن چیزی جز یونیزه شدن محیط اطراف نیست.
چرا تلفات زیاد است؟
در خصوص بالا بودن تلفات در حال حاضر در میان متخصصان اختلاف وجود دارد و این عوامل مطرح شده است:
یک: اولین زلزله به بزرگی 8/7در مقیاس رسمی زلزله، شدید ارزیابی میشود.
دو: این فاجعه در ساعات اولیه بامداد اتفاق افتاده است زمانیکه همه در خانههای خود خواب بودهاند.
اما دلایل دیگری هم هست که نشان میدهد دولت در این زمینه کوتاهی داشته است. مثل اینکه:
سه: در این منطقه در طول ۲۰۰ سال گذشته هیچ زلزلهای رخ نداده بوده و هیچ هشداری در این مورد وجود نداشته است به همین دلیل میزان آمادگی در منطقه بسیار کمتر از مناطقی است که آمادگی رویارویی با چنین فجایعی را دارند.
چهار: این زلزله در خط گسل به طول حدود ۱۰۰ کیلومتر روی داد که باعث تخریب شدید ساختمانهای اطراف گسل شد. (کوتاهی دولت مجوز دادن به افراد برای ساخت و ساز در اطراف این گسلهاست)
پنج: مقررات ساختوساز در پی بلایای قبلی، از جمله زلزله سال ۱۹۹۹ در اطراف شهر ازمیت، در شمال غرب کشور، که در آن ۱۷ هزار نفر جان باختند، تشدید شده است. اما قوانین، ازجمله آخرین استانداردهای تعیین شده در سال ۲۰۱۸، ضعیف اجرا شدهاند.
شش: اما اصلیترین دلیل تلفات این است که در ترکیه، دولت «عفو ساخت و ساز» را ارائه کرده است یعنی معافیتهای قانونی برای سازههایی که بدون گواهیهای ایمنی لازم ساخته شدهاند. (احتمالا برای رونق ساخت و ساز و حل مشکل مسکن یا تحت فشار لابی انبوهسازان)
هفت: این قوانین از دهه ۱۹۶۰ به تصویب رسیده است (با آخرین مورد در سال ۲۰۱۸).
هشت: به گفته پلین پینار گیریتلی اوغلو، رئیس اتحادیه اتاقهای مهندسان ترکیه و اتاق طراحان شهر معماران ترکیه، تا ۷۵ هزار ساختمان در سراسر منطقه زلزلهزده در جنوب ترکیه عفو ساخت و ساز داده شده است.
9 : پس از زلزله مرگباری در استان ازمیر در غرب در سال ۲۰۲۰، گزارش بیبیسی ترکی نشان داد که ۶۷۲ هزار ساختمان در ازمیر از عفو اخیر بهرهمند شدهاند. همین گزارش به نقل از وزارت محیط زیست و شهرسازی میگوید که در سال ۲۰۱۸ بیش از ۴۰درصد ساختمانها در ترکیه- معادل تقریبا ۱۳ میلیون ساختمان- برخلاف مقررات ساخته شدهاند.
آیا اردوغان پشت این شایعات است؟
نباید از خاطر دور کرد که مردم ترکیه در روز ۱۴ ماه مه (۲۴ اردیبهشت) در انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی به پای صندوقهای رای خواهند رفت. نظرسنجیهای پیش از زلزله حاکی از رقابت سخت رجب طیب اردوغان بود که از سال ۲۰۰۳ بر راس دولت ترکیه نشسته است و حالا تنها سه ماه مانده این رقابت مهم، این مصیبت گریبانگیر اردوغان شده است.
یورونیوز در این زمینه مینویسد: بدون شک اردوغان از یاد نبرده است که زلزله بزرگ سال ۱۹۹۹ ترکیه بود که باعث شد حزب او با وعده ساختن حکومتی بهتر در سال ۲۰۰۲ به پیروزی برسد. بولنت اجویت، نخست وزیر وقت ترکیه به دلیل بینظمی در امدادرسانی به بازماندگان زلزله سال ۱۹۹۹ مورد انتقاد شدید قرار گرفته بود.
کارشناسان معتقدند که اگر اردوغان بتواند این بحران را به خوبی مدیریت کند، میتواند جایگاه خود را قوام بخشد اما در صورت شکست ممکن است به سرنوشت اجویت دچار شود.از اینروست که برخی معتقدند این فرضیه هم وجود دارد که دولت برای اینکه خود در زمینه پیشگیری از این زلزله و مدیریت بحران متهم نشود؛ در پی آن است که زلزله را مهیب جلوه بدهد یا حتی آن را به عاملی بیرونی نسبت دهد.
