روزنامه هفت صبح، فاطمه رجبی| وقتی روابط سیاسی ایران و عربستان به سمت بهبود حرکت کرد و زمزمه اینکه بهزودی سفارت این کشور در تهران بازگشایی خواهد شد، اغلب توجهها به سمت اهمیت سیاسی ماجرا کشیده شد اما عدهای هم بودند که درباره ظرفیتهای اقتصادی این اتفاق حرف میزدند.
حالا با خبری که درباره دیدارهای تازه سفیر عربستان در تهران شنیده میشود بهنظر میرسد خبرهایی در راه باشد. اگرچه هنوز هم هستند کسانیکه میگویند عربستان به هزار و یک دلیل نمیتواند شریک تجاری مهمی برای ایران باشد. برای اینکه بفهمیم حق با کدامیک از این گروههاست بد نیست نگاهی به کارنامه تجارت دو کشور بیندازیم و ببینیم این کارنامه در آینده چه تغییراتی میتواند داشته باشد.
در جلسه چه گفته شد؟
بیایید از حرفهای ردوبدل شده در دیدار سفیر عربستان با اهالی اتاق اصناف ایران شروع کنیم. از تعارفهای معمول که بگذریم نکته مهم در حرفهای عبدالله بنسعود العنزی این بود که حالا که تنش سیاسی به حداقل رسیده میتوان به بیشتر شدن همکاریهای تجاری امیدوار بود.
مجتبی صفایی، رئیس اتاق اصناف ایران اما بیشتر از او سر اصل مطلب رفته و گفته: «برخی صنوف ازجمله فرش دستباف ایرانی، کیف و کفش و محصولات چرمی این قابلیت را دارند که طی یک هفته، وارد مرحله صادراتی با کشور عربستان سعودی شوند، چراکه با بالاترین کیفیت در حال تولید و قابل رقابت با کشورهای اروپایی هستند. علاوه بر این در ساخت هتلها، مالها و بسترهای گردشگری هم آماده مشارکت با عربستان هستیم.»
اگرچه این حرفها میتواند افقی از همکاری تجاری دو کشور محسوب شود اما بههرحال بیشتر شبیه خواستهها و آرزوهای اصناف ایرانی است تا آنچه واقعا در عمل اتفاق خواهد افتاد. برای اینکه بدانیم در عمل چه چیزی محتملتر است شاید نیاز به دادههای دیگری داشته باشیم.
عربستان از ایران چه میخواهد؟
در حالیکه تجارت ایران با کشورهایی مانند امارات متحده عربی، ترکیه و افغانستان با وجود برخی اختلافهای سیاسی و مرزی همیشه به شکل دوطرفه ادامه داشته و بهعنوان مثال امارات همیشه در ۵تای اول لیست کشورهایی بوده که با ایران مراوده تجاری دارند، رابطه تجاری با عربستان به شکل معناداری بیشتر از هر کشور دیگری به روابط سیاسی با این کشور وابسته بوده است.
وقتی کارنامه واردات عربستان از ایران در سه ماه پایانی سال گذشته را بررسی میکنیم، یعنی زمانیکه روابط به سمت بهبود حرکت کرده بود، میبینیم که بیشتر از ۱۴میلیون دلار تجارت فولاد بین دو کشور انجام شده. این موضوع نکته مهمی دارد، اینکه تجارت فولاد به استمرار نیاز دارد و آنچه بهنظر میرسد این است که گویا شرایط روابط تجاری پایدار بین دو کشور شروع شده و این میتواند نشانههایی در مورد آینده روابط سیاسی دو کشور هم در دل خود داشته باشد.
البته در تجارت بین ایران و عربستان پای اقلام دیگری هم در میان است و به دلیل شرایط آب و هوایی عربستان، مواد غذایی و تولیدات کشاورزی ایرانی هم میتوانند بازار خوبی در این کشور داشته باشند.آمارهای دیگری هم وجود دارد که نشان میدهد با وجود همه کدورتها و آمیخته شدن رابطه اقتصادی دو کشور به اختلافهای سیاسی، ظرفیت بزرگی در این رابطه خوابیده است.
آمارهای اتاق بازرگانی نشان میدهد اگرچه ایران در سال ۱۴۰۱ هیچ وارداتی از عربستان نداشته، اما 14/7میلیون دلار صادرات به این کشور داشته که بخش عمده آن از منطقه ویژه اقتصادی «شهید رجایی» و در سه ماهه انتهای سال، راهی عربستان شده است. از طرفی بعضیها میگویند که ایران میتواند یک ظرفیت ترانزیتی هم برای دسترسی عربستان به کشورهای آسیای غربی ایجاد کند و بین آنها این امید وجود دارد که با فراهم شدن مقدمات ابتدایی همکاریهای اقتصادی، میتوان به گزینههایی چون فعال کردن اتاقهای بازرگانی مشترک و توسعه همکاریهای اقتصادی در سایر سطوح هم فکر کرد؛ اتفاقی که با دیدارها و نشستهای سفیر عربستان رنگ واقعیت به خود گرفته است.
تجارتی که قبلا وجود داشت
برای اینکه ببینیم ایران و عربستان اصلا میتوانند شرکای تجاری خوبی باشند يا نه باید به کمی عقبتر هم برویم، به سالهای دور. البته در همان سالهای دور هم همیشه بین دو کشور منازعاتی بوده و رابطه آنها فراز و نشیب زیاد داشته است. بررسی گزارشهای گمرک از صادرات و واردات کالاهای مختلف (که از سال ۱۳۷۱ تا امروز قابل دسترسی است) نشان میدهد که تنها حدود چهار میلیون دلار کالاهای مختلف در سال ۱۳۷۱ به عربستان صادر شده
مجموع مبادلات تجاری دو کشور با احتساب واردات 74/8میلیون دلاری به 78/7میلیون دلار میرسد که برای آن روزگار عدد بزرگی است و در ادامه با بهبود رابطه دو کشور در اواخر ریاست جمهوری مرحوم هاشمیرفسنجانی و دوران خاتمی اوج گرفت. در سال ۱۳۷۶ این رقم به بیش از ۹۲ میلیون دلار رسید.
در سال ۱۳۷۹ ارزش دلاری صادرات و واردات بین ایران و عربستان باز هم بالاتر رفت و از مرز ۱۵۰ میلیون دلار گذشت.
از سال ۱۳۸۱ روند رو بهرشد تجارت بین این دو کشور شکل دیگری گرفت؛ چراکه در این سال ایران بیش از ۹۳ میلیون دلار کالاهای مختلف به عربستان صادر کرد و بالغ بر ۳۳۴ میلیون دلار محصول از عربستان خریداری کرد و مجموع مبادلات تجاری خود با این کشور را به حدود ۴۴۰ میلیون دلار رساند.
مبادلات تجاری ایران و عربستان تا سال ۱۳۸۴ تا بیش از ۵۰۰ میلیون دلار هم رشد پیدا کرد تا اینکه ركورد تجارت دو کشور در سال ۸۵ شکسته شد: مجموع تجارت ایران و عربستان با ۳۵۱ میلیون دلار صادرات و ۵۹۶ میلیون دلار واردات، به حدود یک میلیارد دلار رسید. از اینجا بود که کمکم روابط سیاسی دولت احمدینژاد و عربستان به تیرگی رفت و روند تجارت دو کشور هم رو بهافول گذاشت و این عدد در سال ۱۳۸۶ با کاهش نسبی به بیش از ۸۱۰ میلیون دلار رسید و از همین سال بهبعد روند کاهشی و افت شدید مبادلات تجاری آغاز شد.
در سال ۱۳۹۳ یعنی یک سال قبل از قطع روابط دیپلماتیک، ارزش صادرات و واردات بین ایران و عربستان به حدود ۲۰۵ میلیون دلار رسید و البته در سال ۱۳۹۴ این عدد با افزایش ناچیزی روی ۲۱۲ میلیون دلار ایستاد. از دی ماه همین سال که روابط دو کشور تیره و تار شد تا سال گذشته شاهد روند نزولی در روابط تجاری ایران و عربستان بودیم تا جاییکه در سال ۱۳۹۹ میزان صادرات و واردات بین دو کشور به صفر رسید و در سال ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ مجموع مبادلات تجاری بین دو کشور کمتر از ۶۰ میلیون دلار بود.
این را هم بگوییم که عمده صادرات ما به عربستان شامل مرمر، سنگآهن، میوه بهخصوص انگور بیدانه بوده و همینطور وارداتمان شامل انواع پلیاتیلن، قوطی، جعبه بستهبندی، انواع پارچه نبافته و انواع روغن پایه بوده است. گذشته از این که مثلا در صنایع روغن و در شرکت روغن لادن که در دورهای سی درصد بازار روغن ایران را در دست داشت، سرمایهگذار اصلی از عربستان بوده است. یا مثلا نوشیدنی مشهور رانی که در شرکت عوجان عربستان تولید شده، در ایران بازار گستردهای را در اختیار داشت.
بنابراین با توجه به کارنامه پر فراز و نشیب تجارت ایران و عربستان میتوان گفت که اگر همهچیز خوب پیش برود، حتی ممکن است تجربه مبادله بیشتر از یک میلیارد دلاری هم اتفاق بیفتد. اگرچه هنوز هم هستند کسانیکه این رقمها را با حجم تجارت چند ده میلیارد دلاری ایران و امارات مقایسه میکنند و میگویند با همه اینها شاید عربستان سالهای سال با تبدیل شدن به یک شریک تجاری مهم برای ایران، فاصله داشته باشد.
