روزنامه هفت صبح، نگین باقری| قدیمیها معمولا اهمیت زیادی به بیمه بازنشستگی میدادند. مثلا همیشه تاکید میکردند که فرزندشان جایی کار کند که بیمه حتما برایش رد شود. البته هنوز هم چنین باوری از رونق نیفتاده اما ماجرا این است که بسیاری از کارمندان دیگر میدانند صندوقهای بازنشستگی وارد چه بحران بزرگی شدهاند.
برای همین هم آرامآرام به تعداد جمعیتی که اهمیتی به بیمههای بازنشستگی نمیدهند اضافه میشود. برای مثال طبق یک نظرسنجی 24/4درصد از مردم اصلا هیچ منبع درآمدی برای دوران سالمندی خود ندارند و 16/7 درصد هم بهجای بیمه میخواهند از طریق سرمایهگذاری در ملک و بازار در این سن درآمد داشته باشند. اینها نتیجه پژوهشی است که مجلس با همکاری یک پژوهشگاه دیگر بهنام دفتر افکارسنجی ملت انجام داده. این پرسشنامه بین 1200 نفر 18 سال به بالا توزیع شده و به جوابهای زیر رسیده:
25/3درصد از مردم معتقدند اگر محدودیتی در سن بازنشستگی نبود، مایل بودند که کارشان را بعد از سقف سنی هم ادامه دهند. 40/3درصد دیگر از افراد هم معتقدند که بعد از سن بازنشستگی دیگر میخواهند استراحت کنند و دست از کار بکشند. علت این دو تصمیم بین دو گروه مختلف چیست؟ شاید جواب این سوال را به کمک اعداد بعدی بتوان پیدا کرد.
42/7درصد از بازنشستگان معتقدند اگر دیرتر بازنشسته میشدند وضعیت مالی خانوادهشان بهتر بود و احتمالا به همین دلیل است که کار کردن بعد از سن بازنشستگی را هم ترجیح میدهند. از آنطرف هم 14/9درصد معتقدند در چنین شرایطی وضعیتشان بدتر میشد. 38/3درصد نیز گفتهاند وضعیت مالیشان فرقی نمیکرد. به طور کلی مهمترین دلیل بازنشستگانی که پس از بازنشستگی در شـغل دیگری فعالیت داشتهاند، «کافی نبودن حقوق بازنشستگی» عنوان شده است.
یک عدد شگفتانگیز این تحقیق این است که 62/2درصد از مردم «مستمری بازنشستگی» را بهعنوان منبع درآمد خود در دوران سالمندی در نظر گرفتهاند ولی 16/7درصد نیز «درآمد حاصل از سرمایهگذاری در ملک و بازار» را در نظر دارند.
تناقض جالب در آمار سن بازنشستگی
اگرچه اکثر افراد میخواهند بیشتر از سن بازنشستگی کار کنند تا به حقوق و رفاه بهتری برسند ولی وقتی از آنها این سوال پرسیده شده که میانگین سن مناسب برای بازنشستگی چند سالگی است از حرف خود پشیمان شدهاند چراکه از نظر نمونه آماری این تحقیق که البته قابل تعمیم به کل جمعیت بوده، بهترین سن برای بازنشستگی ۵۵سالگی برای مردان و ۴۸سالگی برای زنان است. حالا متوسط سن بازنشستگی در ایران در سال ۱۴۰۱ چند سال است؟ در میان زنان ۵۵ سال و برای مردان ۶۰ سال است. تازه ماجرا وقتی جالبتر میشود که بدانید سن بازنشستگی در ایران بهطور متوسط ۱۰سال پایینتر از سایر کشورهای جهان است. یعنی متوسط سن بازنشستگی در ۳۸کشور جهان برای زنان ۶۰ سال و برای مردان ۶۳ سال است.
زنگ خطر از رونق افتادن بیمه بازنشستگی
از این نظرسنجی اینطور برمیآید که هنوز اکثریت شهروندان ضرورت بیمه بازنشستگی داشتن را درک میکنند چراکه 85درصد آن را ضروری میدانند و 83 درصد از آنهایی که تجربه پرداخت بیمه دارند، میگویند حتی اگر بیمه شدن اختیاری هم بود باز خودشان را بیمه میکردند. با این حال نکته جالب این است كه 50/3درصد از آنهایی که تا امروز خودشان را بیمه نکردهاند، بعید میدانند که بعدا چنین کاری کنند. یعنی اگر برای مثال 500 نفر از این جمعیت پژوهش ما، پول بیمه ندادهاند، 250 نفرشان لزومی نمیبینند که خودشان را بیمه کنند. از این جمعیت فقط 17درصد هستند که به بیمه اهمیت میدهند و دنبال راهحلی برای بیمه کردن خود میگردند.
بهطـور متوسـط بازنشسـتگان معتقدنـد میانگیـن حقـوق ۴سـال و ۴مـاه آخـر خدمـت بایـد مبنـای محاسـبه مسـتمری بازنشسـتگی قـرار گیرد. در برنامه هفتم توسعه دولت پیشنهاد داده بود که میانگین 5 سال آخر آنها مبنای مستمریشان باشد که البته مجلس هم با آن مخالفت کرده است.
افزایش بازنشستگی در سنین پایین
در انتهای این پژوهش ورود زودهنگام به صندوقهای بازنشستگی و امکان بازنشستگی صرفاً براساس سنوات حق بیمهپردازی (بدون در نظر گرفتن حداقل سن) را یکی از عوامل بازنشستگی در سن پایین عنوان کرده است. مهمترین دسته از بازنشستگیهای پیش از موعد در سازمان تأمین اجتماعی اتفاق میافتد چراکه اغلب این اولین انتخاب کارگرانی بوده که در دسته مشاغل سخت و زیانآور کار میکردند.
مرکز پژوهشهای مجلس نوشته گروههای زیادی تلاش میکنند که بازنشستگی پیش از موعد را برای کارکنان خود تصویب کنند. روند بازنشستگی پیش از موعد در سالهای پایانی برنامه ششم توسعه بهگونهای شده که تعداد بازنشستگان پیش از موعد در سازمان تأمین اجتماعی با تعداد بازنشستگیهای متعارف برابر شده است. بهجز کارگران مشاغل سخت، افرادی که دوره تحصیلی آنان جزو سوابق خدمتشان محسوب میشود هم، بخش مهمی از گروههای با سن بازنشستگی پایین را تشکیل میدهند.
حالا که تعداد این دو گروه دارد با هم برابر میشود چه خطری دارد ما را تهدید میکند؟ افزایش بازنشستگی پیش از موعد به معنی افزایش تعداد سالهای مستمریپردازی برای سازمان بیمهگر است. یعنی این نوع بازنشستگی تعهدات آتی صندوق بازنشستگی را افزایش داده و به سمت ناپایداری مالی سوق میدهد. در واقع ورود زودهنگام برخی از گروههای شغلی به صندوقهای بازنشستگی و درنتیجه خروج زودهنگام آنان باعث میشود تا تعداد سالهایی که مستمری میگیرند افزایش یابد و خود همین بار مالی قابل توجهی به صندوقهای بازنشستگی تحمیل میکند. درواقع مجلس طوری گزارش داده بود که انگار کارمندان مشاغل سخت و زیانآور و کارمندانی که برای سالهای دانشجوییشان هم بیمه رد شده عامل بحران صندوقهای بازنشستگی بودهاند ولی این دستودلبازی تنها دلیل بحران صندوقها نیست.
سرنخ این ماجرا به کجا میرسد؟
ابربحران صندوقهای بازنشستگی بهخصوص تامین اجتماعی بهدستاندازی دولتها در منابع صندوقها مربوط میشود. یعنی زمانی که تعداد شاغلان ما خیلی بیشتر از بازنشستهها بود و دولت از مازاد منابع این صندوق استفاده کرد و به همین دلیل هم بدهی تاریخی از سمت دولت به تامین اجتماعی درست شد. حالا در دولتهای گذشته کمکم با بخشیدن سهام بورسی و تهاتر ملک این بدهی تا حدودی گویا صاف شده ولی مشکل اصلی زمانی پیش میآید که موج جمعیتی دهه 60 وارد سن بازنشستگی بشوند.
اینجاست که زنگ خطر برای بیمههای بازنشستگی تامین اجتماعی خیلی جدیتر بهصدا درآید. حالا میشود فهمید که چرا بسیاری از افراد علاقهای به بیمه کردن خودشان در تامین اجتماعی ندارند و حتی برخی از کارمندان ترجیح میدهند که همه یا بخشی از سهم بیمه از کارفرما به حقوق خودشان اضافه شود. اتفاقی که اعتماد به صندوقها را روزبهروز کمتر کرده و خود این بیاعتمادی تاریخ ورشکستگی سازمان به این بزرگی را هم جلوتر میاندازد.
