روزنامه هفت صبح، احمدرضا نجفی| حقایقی درباره یکشنبه سیاه بورس، تیتر روزنامه هفتصبح در روز چهارشنبه بود. حقایقی که از یک نامه خبر میداد که میتواند پشت پرده ریزش سنگین 17 اردیبهشت باشد اما این نامه چرا اینقدر مهم است؟ براساس نامه منتشر شده، نرخ گاز خوراک ۷۰۰۰ تومان، گاز سوخت پتروشیمی و گاز سوخت پالایشگاه و خوراک احیا فولاد، ۴۰۰۰ هزار تومان، گاز سوخت فلزات ۳۰۰۰ تومان، گاز سوخت سیمان ۱۰۰۰ تومان و سایر صنایع ۶۰۰ تومان به ازای هر مترمکعب در نظر گرفته شده است. ۱۰ درصد تخفیف هم برای تولیدکنندگان متانول در نظر گرفته شده است. ولی این اعداد هرکدام چه معنایی دارند و چطور زندگی و سرمایه بورسیها به نرخ خوراک پتروشیمیها گره خورده است؟
چرخه تولید محصولات پتروشیمی
محصولات پتروشیمی ترکیباتی هستند که از محصولات نفتی تولید میشوند. مثالهایی از محصولات پتروشیمیها پلاستیکها، لاستیکها، رنگها، حلالها و شویندهها هستند. در واقع آنچه در پتروشیمیها اتفاق میافتد، تبدیل نفت و گاز خام به محصولات روزمره است. در این مسیر، پتروشیمیها، خوراک که مواد خام هستند را به مواد میانی مثل آمونیاک، اوره، متانول، اتانول، بنزین و اتیلن و … تبدیل میکنند. خود این مواد میانی در ادامه توسط شرکتهای دیگر یا بعضا توسط خود پتروشیمیها به محصولات نهایی تبدیل میشوند. براین اساس ماده اولیه پتروشیمیها که همان نفت و گاز است، میتواند روی تمام این چرخه از مواد میانی تا محصولات نهایی تاثیر بگذارد.
جایگاه خوراک در محصولات شیمیایی
از آنجایی که تنها تولیدکننده نفت و گاز در ایران دولت است و فقط دولت حق بهرهبرداری از میدانهای نفت و گاز را دارد، به همین خاطر دولت است که تعیین میکند محصولاتش را با چه قیمتی بفروشد. شرکتهای پتروشیمی هم چارهای جز قبول نرخ دولت ندارند، چراکه خوراک خود را تنها میتوانند از دولت بخرند. مگر اینکه یک شرکت پیدا شود که بخواهد خوراک خود را از گاز وارداتی تامین کند که چندان روش قابل اجرایی نیست.
چون هم تحریم هستیم و هم به واسطه صادرکننده گاز بودن، قیمت اعلامی دولت در اغلب اوقات پایینتر از قیمت جهانی است.دولت گاز را برای دو مصرف متفاوت به شرکتها میفروشد. یکی گاز به عنوان خوراک پتروشیمی و دیگری گاز به عنوان سوخت مصرفی است. هر دو این موارد میتواند پتروشیمیها را درگیر کند، چه بسا مورد دوم علاوه بر پتروشیمیها، روی کل صنایع مثل فولاد، برق و … هم تاثیرگذار خواهد بود. چراکه آنها هم مشتری گاز دولت هستند.
نرخ خوراک چطور محاسبه میشود؟
قیمت جهانی گاز، قیمت صادرات گاز ایران و نرخ تسعیر ارز، عوامل تعیینکننده قیمت خوراک گاز صنایع هستند. نرخ تسعیر ارز چیزی جدای از قمیت دلار است. برای مثال اکنون که دلار در بازار آزاد حدود 50هزار تومان و در بازار نیما حدود 40هزار تومان است، نخر تسعیر ارز بر اساس دلار 28هزار و 500تومانی تعیین میشود. براساس قانون بودجه و فرمول ابلاغی وزارت نفت، نرخ خوراک گاز میانگین دو عدد بازار داخلی و بازار خارجی است.
قیمت بازار جهانی، براساس متوسط قیمت ماهانه گاز در بازارهای هنری هاب آمریکا، آلبرتا کانادا، NBP انگلیس و TTF هلند خواهد بود. عدد بازار داخلی هم از تقسیم مجموع کل پرداختی بر واردات گاز، کل درآمد حاصل از صادرات گاز و مبلغ فروخته شده برای مصارف داخلی تقسیم بر کل درآمد حاصل از فروش گاز به دست میآید. فرمول پیچیدهای که حساب و کتاب آن چندان دقیق نیست و در نهایت صرفا یک قیمت مشخص توسط دولت اعلام میشود که شاید چندان شباهتی به فرمول قانونی آن نداشته باشد.
نرخ خوراک بر اساس فرمول اعلامی چقدر میشود؟
باتوجه به اینکه نصف متوسط قیمت گاز در ۴ هاب مورد نظر یعنی هنری هاب آمریکا، آلبرتا کانادا، NBP انگلستان و TTF هلند، ۲۵ سنت و نصف متوسط قیمت داخلی به صورت ماهانه حدود ۲ الی 5/2سنت است، نرخ خوراک پتروشیمیها برمبنای دلاری حدود 75/13سنت در نظر گرفته میشود. با در نظر گرفتن این عدد به عنوان مبنای دلاری نرخ گاز خوراک پتروشیمیها دو سناریو تعریف میشود؛ اگر نرخ تسعیر ارز پتروشیمیها را ۲۸۵۰۰ تومان در نظر بگیریم، نرخ گاز خوراک پتروشیمیها حدود ۳۹۰۰ تومان است و اگر رقم ۳۷ هزار تومانی برای نرخ تسعیر ارز در نظر گرفته شود، نرخ خوراک گاز حدود ۵۳۹۰ تومان خواهد بود.
چرا بورس از مصوبه دولت ناراحت است؟
درحالی که براساس فرمول وزارت نفت، نرخ خوراک گاز باید عددی بین 3900 تا 5390تومان باشد، در نامهای که به امضای معاون رئیسجمهور رسیده نرخ خوراک گاز پتروشیمیها هفت هزار تومان اعلام شده است. این یعنی پتروشیمیها و صنایع مصرفکننده گاز، احتمالا با افزایش 75درصدی قیمت مواد اولیه خود روبهرو هستند که میتواند درآمد آنها را نصف کند و در بعضی موارد به کلی سود آنها را از بین ببرد.
همین موضوع باعث ایجاد جو منفی در بازار شده و احتمالا عامل ریزش سنگین 17اردیبهشت بوده است. البته دقیقا مشخص نیست که منظور هیات وزیران از تعیین نرخ در مصوبهشان، اعلام سقف قیمت برای سال 1402 بوده یا اعلام نرخ مشخصی که باید مبنای فروش قرار بگیرد بوده است. بر اساس محاسبات مرکز پژوهشهای مجلس، هر هزار تومان کاهش نرخ گاز خوراک پتروشیمیها نسبت به ۷ هزار تومان، منجر به کاهش ۳۷ هزار میلیارد تومانی منابع هدفمندی میشود و احتمالا یکی از دلایل افزایش نرخ خوراک به این موضوع برمیگردد.
چرا تعیین نرخ خوراک گاز تا این حد روی بورس تاثیر میگذارد؟
گروه محصولات شیمیایی5/22درصد از کل بازار سرمایه ایران را در اختیار دارد. در کنار سهم 9/6درصدی گروه فرآوردههای نفتی از ارزش بازار سرمایه ایران، میتوان گفت در همان گام اول تغییر نرخ خوراک گاز میتواند تاثیر کاملا مستقیمی بر 4/29درصد ارزش بورس داشته باشد.
در مرحله دوم صنایع فلزات اساسی (76/16درصد ارزش بازار)، استخراج کانههای فلزی (16/9درصد ارزش بازار)، مواد و محصولات دارویی (93/2درصد ارزش بازار)، سیمان و آهک (09/2درصد ارزش بازار)، عرضه برق و گاز (87/1رصد ارزش بازار) تحت تاثیر این شاخص کلان اقتصادی هستند. با این حساب میتوان گفت علاوه بر تاثیر 4/29درصدی در وهله اول، تعیین نرخ خوراک گاز در وهله دوم روی 81/32درصد ارزش بازار و در مجموع روی 62درصد ارزش بازار سرمایه ایران تاثیر میگذارد! به همین خاطر است که سرمایه و زندگی بورسیها به این نرخ دولتی بستگی دارد.
